Monday, 5 June 2017

Is maith liom an aimsir bhreá

Is maith liom an aimsir bhreá. Ráiteas deas díreach. Is maith leis an mórchuid againn teas na gréine ar ár gcraiceann mílítheach agus is maith linn uile gan a bheith plúchta ag cótaí, scaifeanna agus hataí.

Tá rudaí i bhfad níos tábhachtaí ná do shócúlacht féin i gceist chomh maith, imríonn an drochaimsir tionchar ar an bpobal i gcoitinne, cuireann sé strus agus murtall féin orainn, cinntíonn sé nach dtaithíonn an pobal áiteanna oscailte sóisialta agus fágann nach bhfuil cultúr againn a bhaineann an leas is fearr as an domhan timpeall orainn agus go bhfuilimid uile, dubh, bán agus riabhach, nach mór, gafa le pórtar, puins is prosecco. Fóill ort a chloisim.
Is mithid dom rá ar an gcéad dul síos gur maith liom aimsir na hÉireann trí chéile. Cé go bhfeicfidh tú spéirlingí agus stoirmeacha agus anfaí agus hairicíní ag síobadh leo fud fad an domhain mhóir is annamh mórán de ghaoth againn abhus. I bhfírinne is leoithní boga a shéideann anseo de ghnáth cé is moite den bhleaisteáil is den bhatráil a tharla Oíche na Gaoithe Móire. Agus féach nach bhfuil ann ach í, agus i bhfad siar atá anois. I bhfírinne tír shéimh í Éire ó thaobh na haimsire trí chéile, cineál de Chinnín Óir, gan a bheith róthe ná rófhuar, sa lár, díreach i gceart.

Rinne an t-iar-Aire Dlí agus Cirt iarracht cultúr na gcaiféanna oíche a bhunú in Éirinn tráth den saol. Na háiteanna sin a suíonn tú ar an tsráid ag breathnú na ndaoine ag dul thar bráid. Theip air agus bhí an teip úd i ndán dóibh riamh. Teip scun scan, cé gur smaoineamh le dealramh a bhí ann. Tuige? Drochaimsir a deirim. Drochaimsir a deir tú go caidéiseach, eachtraigh dom! Bheul, féach, níl ach tréimhse ghairid den bhliain againn go mbeifeá ar do chompord i do shuí duit taobh amuigh de phub nó caifé ag diúgaireacht leat agus ag tarraingt ar ghal. I ngeall air sin ní chuireann na caiféanna troscán sráide ar fáil. Más rud é go bhfuil tú istigh i gcaifé nárbh fhearr a bheith i bpub. Seo linn thall go Tigh Neachtain a bhuachaill!

Tá rian den rud céanna le feiceáil agus bunáite an phobail, agus liosta le háireamh alt ar Waterford Whispers, ag gearán faoi na daltaí Spáinneacha a dhéanann ionradh an tsamhraidh ar an tír seo. Suíonn siad thall is abhus gan cíos, cás ná cathú orthu, shuífidís i scabhat sa dorchacht, nó clais thaobh an bhóthair fiú amháin. Tuige? Toisc go bhfuil siad taithíoch ar an aimsir a bheith deas agus dá bhrí sin sóisialú a dhéanamh ar áiteanna oscailte poiblí. Má fheiceann tú Gael sa chlaí tuigeann tú gur caitheadh amach as tacsaí é agus go bhfuil aiseag leis ina shlaoda, an fear bocht. I bhfad uainn an dea-aimsir.

Luíonn neamhord mothachtála de dheasca solais go trom ar roinnt againn agus is i ndúluachair na bliana is mó a ghoilleann sé ar dhaoine dólásacha. Ceann de na bealaí leis an neamhord seo a leigheas ná teiripe solais a thabhairt do lucht an dolais nó lucht an dóláis (más ceadmhach sin a bhaisteadh orthu), míochaine bhreá éifeachtúil. Dar le hanailís a rinneadh ar cheistneoirí féintuarascála bíonn tionchar ag teocht, gaofaireacht agus solas gréine ar ghiúmar diúltach i measc an phobail.
Suimiúil go maith tá comhghaolmhaireacht an-ghar ag an teocht leis an bhforéigean. Do gach diall caighdeánach ón mbunteocht ardaíonn na cásanna de choimhlint idir grúpaí suas le 14%. An cuma linn ar fad go bhfuil teocht an domhain ag ardú as éadan agus gach súil go mbeidh sé chomh hard le dhá dhiall ón mbunteocht mar sin? Má thagann póilín ort agus duine sínte i gcrólinn os do chomhair amach, miodóg fhuilteach sa láimh agat, cad a déarfaidh tú feasta ach 'An teas mór a rinne é a gharda!'

Hormón stéaróideach atá sa chortasól a chuidíonn le frithsheasamh na colainne i gcoinne struis fhisiciúil nó shíceolaíoch. Ach tá sé fealltach mar sin féin. Cabhraíonn sé linn dúiseacht agus dul a chodladh(agus é ar lár). Tá an-nasc idir é agus an dúlagar.  Ar na saolta seo tá fadhb mhór le róspreagadh córtasóil. Má tá tú i dtimpeallachtaí a bhfuil an-iomad solais iontu, mar a bhíonn go mion minic sa chuid seo den domhan is baol duit é. Tá léirithe ag taighdeoirí go bhfuil nasc idir uileláithreacht an tsolais agus fadhb na hotrachta.
Seans go nglanfaidh an iarmhairt cheaptha teasa mar a bhí agus an téamh domhanda mar atá an scór dúinn daoine. Is é is dóichí a thiocfadh dá bharr, áfach, ná tuilleadh rudaí a mharóidh sinn, a chuirfidh as dúinn agus a scriosfaidh an saol orainn. Nach mise atá éirithe cantalach deilgneach tráthnóna.

Mar mhíniú, bhí samhradh an-fhliuch in Éirinn agam agus chaitheas seachtain saoire ar Eilean Sgitheanach 'an Cheo' in Albain. Ansin féin ar éigean samhradh beag na féile Michíl againn abhus. Seans gur leor sin mar chúis mé bheith i mo chancrán. É sin agus sceana gréasaí ón spéir anuas inniu a thug fliuchadh dom idir threabhsar agus T-léine. Is maith liom an aimsir bhreá agus nára fada uainn í!




 

Wednesday, 24 May 2017

Lá le Bloom ag teannadh linn



Alt é seo le hAlan Titley a d'fhoilsigh an Irish Times sa bhliain 2004.

Lá Bláth
Wed, Jun 16, 2004, 01:00

Crobhingne: "Go hoscartha, tháinig Buck beathaithe Mulligan ó cheann an staighre, ag breith scála sobail leis ar a raibh scáthán agus altán ina luí crosach. Bhí a ghléasfhallaing bhuí gan chrios spréite in airde go réidh ina dhiaidh ar aithleá séimh na maidne. Thóg sé an scála in airde agus thúschan: Introibo ad altare Dei."
Aithneoidh léitheoirí gurb iad sin chéadabairtí Ulysses James Joyce atá á cheiliúradh chomh háthastúil sin an tseachtain seo. Leabhar é a bhris múnla an úrscéil go deo, a dhein cathair liteartha as Baile Átha Cliath ar chuma gur dhein Kafka don Phrág é, nó Dickens do Londain, nó Dostoievski do Phetrograd agus leabhar é a haistríodh do theangacha an domhain mhóir.
Seoladh aistriúchán Bulgáirise níos luaithe ná dhá mhí ó shin, agus bhí de náire orthu gur shíl siad go raibh siad ar cheann de na teangacha ba shia siar sa scuaine. Ní bheidh a fhios, dá réir sin, go bhfuil aistriúchán Gaeilge den saothar mórcháile sin ar fáil le tamall de bhlianta anuas - nó an chuid is mó de ar aon nós.
Thosnaigh aistriúchán Uiliséas le Breasal Uilsean agus le Séamas Ó hInnéirghe ag teacht amach ina n-imleabhair shingilte sa bhliain 1992, agus lean ag teacht ina gcaibidlí aonair go ceann deich mbliana ina dhiaidh sin. Foilseacháin Inis Gleoire Bhéal Feirste a d'fhoilsigh smut ar shmut. Níor tugadh mórán airde air mar bhí an cur amach ainnis go maith idir chló agus shéimhiú agus shínte fada agus sheanlitriughadh.
Ba thrua sin, mar is saothar réabhlóideach ina shlí féin é. Cuireann bunsaothar ar bith i gcló aistriúcháin comaoin ar an seiche nua a ghabhann sé uime féin. Síneann agus feacann agus lúbann an teanga ar shlí a thugann a dúshlán. Tógann amach as an gcró compordach í; craitheann an seandeannach di. Má réab Ulysses téadracha boga deasa an Bhéarla as a chéile, níl aon chúis nach bhféadfadh an leagan Gaeilge a leithéid eile a dhéanamh. Agus déanann, leis, ar an gcuid is fearr de.
Dóibh siúd nár léigh níos faide ar aghaidh ná an chéad chaibidil, ná an chéad chúpla leathanach, go deimhin, beidh cuimhne acu ar na mórfhrásaí: "The cracked lookingglass of a servant"; "the snotgreen sea"; "the scrotum-tightening sea" agus mar sin de.
Ní chúbann na haistritheoirí chucu féin ón dúshlán: "Scáthán scáineach fosa"; "an mhuir chrantghlas"; "an mhuir a ní teannfháscadh ar chadairne" agus bíodh is nach mar sin a dhéanfadh gach aon duine é, tá dáine agus dalbacht a d'oirfeadh do Joyce féin san obair.
Thiocfadh dul amú a bheith orm, ach ní heol dom an focal "crant" i gcanúint ar bith de chuid na Gaeilge ar an mbraon bréan sin a chuimilítí le muinchille sa seansaol. Ach mothaíonn tú go bhfuil sé láncheart ar chnap crua anuas a díbríodh le fada le frithbheathaigh ó shrónacha bhuachaillí scoile.
Ní móide go bhfuil "forthuaisceartach" ar "Hyberborian" aon phioc níos soiléire ná a chéile; ach tá "bodach bolgach" cruinn comair ar "poxy bowsy" ina ionad ceart féin; déantar "cuma bheosach" de "look spiffing", ach toisc an Béarla a bheith chomh seanardscoiliúil sin agus iomlán marbh, tá brí agus fuaimint sa Ghaeilge a mhaireann.
Bhris Joyce na rialacha ar fad, agus ba ghá d'aon aistritheoir a bheith ar aon chomhrámh leis céim ar chéim. Tá nithe neamhchoitianta agus casbhairdneach san tiontú ag Uilsean agus Ó hInnéirghe, ach tá ábhar soiléasta míorúilteach chomh maith. Ba cheart go gcuirfí na himleabhair ar fad le chéile in aon eagrán amháin, cóiriú ceart a chur orthu agus iad a sheoladh ar bharc na teanga amach ar mhuir an tsaoil.
Cad déarfá le Molly féin in eireaball an leabhair agus í i lúib mo dhuine: "sea agus na sráideanna aite uilig agus na tithe bándearga gorma buí agus na hinscighmí róis agus na fóirdris agus na crobhanna dearga agus na cactais agus Giobráltar le linn mo ghirseoige mar a raibh mé i mo bhláth an tsléibhe sea nuair a chuir mé an rós i mo chiabh mar a ndéanadh na cailíní Andalúsaíacha nó an gcaithfidh mé dearg sea agus an chaoi ar phóg sé mé faoin mhúr Múrach agus smaoin mé d'aile nach cuma seisean ná duine eile agus ansin d'iarr mé air le mo shúile chun iarrata athuair agus sea agus d'iarr sé orm ansin go n-abróinn sea le sea a rá mo bhláth an tsléibhe thug mé i mo bhaclainn ar dtús é sea agus tharraing síos chugam é go raibh sé in ann mo chíocha a aireachtáil faoin bholtnas go léir sea agus bhí a chroí ag rith ar séarsa agus sea dúirt mé sea déanfaidh mé sea."
Ní féidir a rá nár éirigh go seoigh leo.

Sunday, 30 April 2017

Meascscéal Gaeilge Mashup

Pride and Prejudice and Zombies

Tóraíocht Dhiarmada agus Ghráinne agus na Zombaithe
Lig Sinn i gCathú agus na Súmairí Fola
An Druma Mór is na hArrachtaí Mara
Máire Nic Artáin: Ninja
Cith is Dealán is na Marbháin Bheo
Séadna is an Róbat a raibh Grá ina Chroí
Mo Bhealach Féin: Cín lae Ainspride
Bríde Bhán agus na Deamhain
An Branar gan Cur is an Spáslong
Deoraíocht ar Mhars
Súil le Breith na hOllphéiste

Séadna: Sealgaire diabhal. 
Rotha mór an tsaoil agus nathracha ar eitleán
An t-oileánach agus an Jeidíoch
Fiche bliain ag Bás
Peig: Machnamh Dúnmharfóra
Cuaifeach Mo Londubh Buí & An Canablach
(buíochas le lucht twitter agus fb as na moltaí seo)

Sense and Sensibility and Sea Monsters
Abraham Lincoln: Vampire Hunter.

Scéalta cumaisc

Monday, 30 January 2017

The Parting Glass i nGaeilge – Aistriúchán le Lillis Ó Laoire

The Parting Glass i nGaeilge – Aistriúchán le Lillis Ó Laoire. In ómós do Dhónall Ó Muirí ar lá a adhlactha agus i ndilchuimhne ar a mhuintir a chuaigh roimhe.
A raibh agam riamh de mhaoin is de ór
Gur chaith mé i measc mo chairde é
‘S gur orm féin faraor ba troime a luigh
Gach coir dá dtearn mé le mo lá
‘S a dtearn mé riamh de dhíobháil céille
A leath ní inseofar go brách
Ach ó tharla anois ag scaradh sinn
Go líontar dúinn an crúiscín lán
Is mo sháith agam den airgead bhán
Go gcaithfinn go fial gan spáráil é
Is tá óigbhean bhreá ar an bhaile thall
Is gur aici atá mo chroí go brách
A grua mar rós is a béilín binn
Gur daoithe a thug mé searc is grá
Ach ó tharla anois ag scaradh sinn
Go líontar dúinn an crúiscín lán
Gach comrádaí dá raibh liom sa rása
Beidh cumhaidh orthu i mo dhiaidh ar ndóigh
Is gach leannán ariamh dar mheall mé a gcroí
Is é a mian go bhfanfainn seal eile leo
Ach ós ar mo chrannsa a thit sé siúl
Is go mbeidh sibh féin i mo dhiaidh go fóill
Is ó tharla anois ag scaradh sinn,
Go líontar dúinn an crúiscín lán.

Tuesday, 24 January 2017

Beatha Dhónaill Dhuibh: Léirmheas



(foilsíodh leagan dó seo ar nós.ie)


Tá ól agus ithe i gcur i láthair Shéamuis Barra Uí Shúilleabháin(SBÓS) mar ba léir ar TG4XX BEO. https://www.youtube.com/watch?v=TOcTEdLiy5g (ga eile sa bhriatharchath (rosc ar son misneach))

Ní lúide an féasta a chuireann an chéad chnuasach filíochta ‘Beatha Dhónaill Dhuibh’ ar fáil dúinn. Tá ábhar, cur chuige agus stíl SBÓS chomh suaithinseach sin go mbeidh trácht feasta ar dhánta seo na duibhe.

Tá na dánta seo nó leaganacha acu ar gor ann le tamall de bhlianta anois. Tá trí chuid sa leabhar: Beatha Dhónaill Dhuibh(BDD), Loitríocht agus Gunsaku Tuathail. Cuid áirithe de na dánta táid cloiste acu sin a bhí i láthair ag ócáidí filíochta. Díríonn BDD ar charachtar aduain, Loitríocht ar dhánta a scríobhadh roimhe sin agus sraith haiku-anna é Gunsaku Tuathail.

Tugtar ainmneacha éagsúla ar dhánta SBÓS: slamfhilíocht, rachtfhilíocht nó rap féin ach tá cuid acu sách traidisiúnta leis. Cé go samhlaítear stíl SBÓS leis an lá inniu amháin, ar bhealach tá SBÓS ag filleadh ar dhúchas na filíochta nuair a scríobhann sé don chluais. Ní leasc leis an t-athscríobh ach oiread, tá dréachtaí iomadúla cloiste de na dánta seo agus iad á reic. Is fearrde iad dá bhrí sin cé go bhfágann sé ar uairibh go mbeidh nath éigin a bhain meangadh asat 5 dhréacht ó shin ar lár. Easnamh mór atá air nach bhfeictear is nach gcloistear an cur i láthair, ceann de láidreachtaí SBÓS. B’fhiú iad a chrochadh ar youtube nó dlúthdhiosca a chur leis.

Maidir le Dónall Dubh an teidil ní léir cé hé, SBÓS é anseo is ansiúd, uaireanta eile púca, uaireanta eile fós cineál d’Íosa nó an cara leis é? Scáil an ghalair dhuibh a leanann timpeall é nó cleas a ligeann dó rudaí a rá nach sleamhnódh as a bhéal riamh nó an uile rud in éineacht? Deirtear linn:

Agus ná bíodh eagla ar bith ortsa, a thaisce.
Bhí Dónall Dubh ann fadó, Is minic a bhí, Agus beidh.
Go deo.

Mínítear conas mar a tháinig ann don Dónall Dubh céanna agus téimid leis ar chosán a shaoil. Léirítear suáilcí is duáilcí an duine, gan fócas bog an lae inniu orthu, iad ábhar doiléir ach lán le fírinne shearbh. Tá léiriú in ‘Faoistin’ ar an gcineál saoil lena bpléann dánta Dhónaill.

ar feadh mo shaoil
ní raibh uaim ach cneas a bhualadh
línte cóc spíd is máirín am chur siar ó thuaidh
fallaí folmha an tí ar cíos de shíor sna creathaibh le tiúnaibh

Tá ról na teicneolaíochta sa saol iarbhír le feiceáil ar fud an chnuasaigh: 'an físeán deiridh' agus ‘Brabhsálaí Dhónaill: Físeáin ag treochtáil’.

FÍSEÁN LÁN HD:/Pornréalta Mia ag Múineadh do Mhaighdean Conas Leathar a Bhualadh …[...] FÍSEÁN LÁN:/Físeán Nua ISIS Ceann á Bhaint d'Iriseoir Seapáineach/[NSFW]

I dteanga SBÓS tá macallaí seanársa agus crua-chaint an lae inniu le clos. In ‘Fuadach Fight Club’ feictear an Ghaeilge chlasaiceach agus Tyler Duran in adharca a chéile ‘tan do dhíbear Dónall deamhan dorcha dá cholainn’.

Tá fealsúnacht ina horlaí tríd. Go minic is as béal té na meisce a thagann an foilsiú, féach ‘I nGluaisteán ar bharr Chnoc an Fhómhair’.

níl faic na ngrásta
agamsa sa tsaol so
a gharsúin

níl aon teora
le mo
mhaoin ...'

bhí an toitín
nach mór dóite
ar a bheolaibh

fén dtráth so

is a dhá shúil
imithe siar

ina phlaosc.

Ceann de na dánta is cumhachtaí ann ná 'Gaoth Dobhair do Rónán Mac Aodha Bhuí’. Léargas cearthaíoch ar eachtra ina bhfríceálann Dónall amach is é amuigh faoin spéir, ansin faigheann foilsiú ar an saol, is filleann ar an tigh tabhairne teolaí, slogann Dónall agus guth an dáin a chéile ar fhilleadh dóibh.

Ní fhaca, is baolach,
ach réaltbhuíontaí Leath Choinn
na Saighneáin is súile donna a Mháthar
ag casadh mar thoibreacha gan tóin
tré spéartha gloine a shúl

is do ghluaiseamamar aon scáth isteach
i gcór cibealach
an tábhairne.

Cé go bhfuil sprideanna ann tá an díchreideamh ann go tréan. In ‘Cuimhne ar Shean-Dhónall’ deirtear ‘Muintir Dé muintir an Diabhail, mar a chéile iad …’ In Tairngreacht Dhónaill Dhuibh’ tagtar ar an tuiscint gur ‘mó go mbaineann an saol / le hadaimhíní ag beiteáil / i gcoinnibh a chéile ... /

Cnuasach buile é, cnuasach bogtha, súil á caitheamh orthu siúd atá ar an imeall, ainrialaithe agus lucht drabhláis, daoine a ndéanann sochaí na ndea-bhéasaí dearmad orthu. Más feoil í tá dúshlán do choganta inti, agus geir agus milseacht.

Ba dhóigh leat an dán scriostúil 'Guí' a bheith an-simplí ach is mó go mór é ná an t-athrá. Is fearr i bhfad arís é á aithris ina sheanmóir rithimiúil a nglacann an lucht éisteachta páirt ann.

In ‘Loitríocht’ sa dán ‘Siamsaíocht’ measctar íomhánna Disneyland agus AK47 lena chéile, meascán a oibríonn go rómhaith ar na saolta seo.

An-dán ar fad is ea ‘An Cultúr’ a bhfuil leaganacha éagsúla cloiste againn cheana. Leis an dán seo bhuaigh SBÓS Comórtas Slamfhilíochta Uile Éireann 2012, as measc Gaeilgeoirí agus Béarlóirí na tíre. Loinneog an dáin ná ‘- Sin cultúr’ mar chur síos ar íomhánna a léimeann amach ón leathanach ina steillebheatha. Arís eile mar dhán ó bhéal is fearr é, cé go maireann ar an leathanach.

Ó thaobh foirme tá gach sórt le feiceáil ón tsaorvéarsaíocht go meadarachtaí níos traidisiúnta, nó foirmeacha scaoilte ar fad, ‘éin’ scaipthe ag eitilt ar fud an leathanaigh, rímeáil ann nó as. Uaireanta I gcás chuid de na dánta polaitiúla, amhail ‘G8’, téitear i mbaol na seanmóireachta ach éiríonn leis na dánta eile sin a chúiteamh. Chomh maith, tá roinnt dánta ar lár, cá bhfuil 'ag éamh ar imeall an eastáit' mar shampla? https://www.youtube.com/watch?v=wP7FlQNQreQ

Mar chnuasach tosaigh ó fhile óg tá an-chuid ar bun san allagar craiceáilte idir clúdaigh an leabhair. Buaileann sé buillí i ngach ball agus téann trí chraiceann an tsaoil go cnámh go smior is smúsach na beatha mar atá sí againn inniu.

Ceannaigh an cnuasach seo agus léigh na dánta. Cuir de ghlanmheabhair iad agus breac iad ar dhoirse leithreas an tsaoil. Cá bhfios ach go mbeidh Dónall Dubh romhat ag scrábáil lena dhúmharcóir buan.

Beatha Dhónaill Dhuibh, €10, clúdach bog, Cló Iar-Chonnacht