Faoistin - Dráma Aon-Ghnímh

Troscáin: Ar an taobh clé tá suíochán agus bord, sa lár níl ach mionphíosaí smionagair agus ar dheis tá bord aifrinn clúdaithe le clúdach bán nó altóir de chineál a bhfuil cútraimintí an aifrinn air, ina measc, cailís, bíobla agus coinnle.

Leagan amach an ardáin: Glacann an garda an taobh clé den ardán, glacann Kev an lár agus an Sagart an taobh dheas.

Soilse: Trí spotsholas dírithe ar na carachtair aonracha, ba chóir go soilseodh an spotsholas an carachtar agus an troscán timpeall air gan mórán de na carachtair taobh leis a thaispeáintar chor ar bith más féidir. Fanann spotshoilse carachtar nach bhfuil ag labhairt múchta, seachas cúpla eisceacht.

Tá an garda gléasta in éide ghardía, fear ard, cuma stuama air. Ta an sagart gléasta in éadaí dubha an tsagairt maille lena bhóna bán teann timpeall a mhuiníl, fear tanaí seang, a bhfuil cuma chráite air, gan aon bheocht ann ach rian den fhearg is mórchúis. Tá Kev gléasta i gculaith reatha bán agus dúghorm, dá mhéad brandaí spóirt air is ea is fearr é, tá a ghruaig gear is gel ann chun tosaigh le glibín beag giobalach gruaige ag gobadh amach. Labhraíonn se le canúint thréan Bhaile Átha Cliath. Fáinní ar a mhéara, is slabhra timpeall a mhuiníl. Tá sé meánach ó thaobh airde agus tanaí, cuma mhíshláintiúil air. I dtús an dráma tá cuma bheoga air agus é ag míniú an scéil dúinn ach athraíonn seo de réir mar a leannan an dráma ar aghaidh is ag dul i bhfeirge agus ar mire atá sé, goilleann a scéal go mór air go dtí go dtagann beagán den stuamacht chuige arís ag an deireadh ar fad.

Ardaítear an Brat

Sagart: (ag seasamh, go sollúnta, fadálach, guth beagáinín beag leadránach) In ainm an Athar agus an Mhic agus an Spioraid Naoimh. Grásta ár dTiarna Íosa Críost agus grá Dé agus cumann an Spioraid Naoimh libh go léir.

Kev: (ag breathnú amach ar an lucht féachana ó dhuine go duine ag míniú an scéil ar nós gur seanchara leis an lucht féachana é) Rugadh é thuas i Móirín, an teach scriosta sin ar chlé ag an mbarr, an ceann leis an tolg taobh amuigh sa ghairdín chun tosaigh le féar ag fás anuas as. Aisteach go dtabharfá gairdín ar an bpaiste beag féarach sin. Díreach in aice leis an áit ar scaoilt Paudge a chloigeann ar an mbóthar, gcuimhin leat? An fhuil fucan ar fud na háite is Paudge laidhc- “táim dallta, táim dallta” bhí an ceart aige, bhí sé fucan dallta ag an bhfuil, ag dul isteach sna súile aige.

Sagart: A Bhráithre, tugaimis ár bpeacaí chun cuimhne chun go mb'fhiú sinn an t-Aifreann a cheiliúradh.

Kev: Bhuel, rugadh thuas ansin é, rugadh sá teach é, ní raibh an t-am, nó rud éigin, dul go dtí an t-oispidéal, Ceapaim gur thug dochtúir cuairt ar an teach ina dhiaidh ach nach cuma, b’shin mar a bhíodh ag an am, crua amach is amach, ón gcliabhán!

Garda: (Tagann garda isteach sa seomra agus suíonn síos, cúpán caifé ina láimh aige, tá bord ós a chomhair, tagann sé isteach agus suíonn air, ar nós go bhfuil sé ar a chompord,  agus labhraíonn go cneasta ach bríomhar) Céard a thárla? Díreach abair linn, tuigimid gur drochscéal ar fad atá ann agus gur baineadh siar asat ach caithfidh tú a thuiscint go gcaithfimid fáil amach?

Sagart: Go ndéana Dia uilechumhachtach trócaire orainn, go maithe sé ár bpeacaí dúinn, agus go dtreoraí sé chun na beatha sioraí sinn.  #Pobal: Áméin.#

Kev: Bhíodh se i gcónaí ag fanacht linne nó le Dan nó duine de na leaids, rudaí lena thuistí tuigeann tú. Bhí a fhios ag gach éinne thuas in aice leo i Móirín é, go raibh siad ag troid laidhc, dhera nach gcloisfeá iad agus tú amuigh ar an tsráid fiú, ach níor labhair éinne faoi riamh, tost, ciúnas…

(Ag briseadh isteach ar an gcaint i lár abairte)

Sagart: (fuaimíonn gach focal go soiléir is deir go tréan iad) Tusa, a thógann peacaí an domhain, déan trócaire orainn.Tusa a thógann peacaí an domhain, glac lenár nguí.Tusa atá i do shuí ar dheis an Athar, déan trócaire orainn.

Kev: An gcuimhin an garráiste Maxol thuas ag barr an bhóthair? Lá éigin nuair nach raibh pingin againn, sé sin lá de na laethanta nach raibh pingin inár bpócaí againn, gcuimhin leat go ndeacaigh sé isteach sa siopa ann,  bhuel chuir Dan isteach sa siopa é le stuf a fháil dúinn, agus tháinig se amach le bosca lán de Monster Munch, an bosca ar fad, a leithéid seo,( ag léiriú cé chomh mór is a bhí an bosca) agus shiúl amach leis agus thugamar na sála linn, a dhera, níor thaitin Monster Munch móran liom i ndiaidh sin, caithfidh gur ith mé 10 bpaicéad an lá sin de bharr nach raibh aon rud eile le déanamh againn, thugamar mionn tar éis na h-eachtra sin nach n-íosfaimis paicéad Monster Munch go deo na ndeor, agus bhfuil fhios agat, ní dóigh liom gur ith mé riamh arís iad, ha…. (casann ón slua, ciúnas siúleann thart agus casann ar ais chuig an slua. )

Garda:Tuigtear dúinn gur tharla ionsaí de chineál agus dáiríre ag an bpointe seo níl mórán eile gur féidir liom a rá ina thaobh seo.

Sagart:  Óir is tú amháin is naofa. Is tú amháin is Tiarna. Is tú amháin is ró-ard, a Íosa Críost, mar aon leis an Spiorad Naomh i nglóir Dé an tAthair. Áiméan.

Kev: (go h-aisteach ag míniú scéil nach bhfuil fonn air a mhíniú) Mharaigh sé duine, ceapaim, an lead sin, an lead a rugadh thuas i Móirín, is dócha nach bhfuil aon fhírinne ann dáiríre nó rud éigin, ach sin a deir siad pé scéal é, gur mharaigh sé sagart nó rud éigin mar sin, ceapaim gur fhág sé an tír ansin agus d’imigh go Sasana nó rud éigin.

Sagart: Is beannaithe thú a thiarna, a Dhia na cruinne mar gur bhronn tú orainn an fíon seo a ofrálaimid duit. An talamh agus saothar an duine a thugann é mar thoradh agus déanfar de, deoch spioradálta dúinn.

Kev: Chuaigh sé ar altramas níos luaithe ina shaol, bhuel, tógadh ar altramas é ar ndóigh, ach, a, bhí sé fillte ar an teach uair éigin, caithfidh go raibh, ar aon nós, mar bhí sé ar scoil linne ar feadh tamall de bhlianta ar a laghad, thart ar rang a 3 nó 4 go dtí an chéad bhliain, ní bhíodh sé ar scoil ina dhiaidh sin… ní dóigh liom.

Sagart: (go bríomhar le rithim an Aifrinn) An oíche ar tugadh suas é thóg sé an t-arán, ghabh sé buíochas leat, thug moladh duit, bhris an t-arán agus thug dá dheisceabail é a rá…Glacaigí agus ithigí uile é seo: óir is é seo mo chorp a thabharfar ar bhur son.

Garda:

Bhuel ag an bpointe seo níl mórán eolais again i dtaobh an cháis, is féidir linn a dhearbhú gur thángamar ar chorpán ag teach an pharáoiste i mBaile Mhóirín, sin an méid.

Kev: Bhíodh sé cineál ciúin mar lead, gach éinne eile ag magadh faoi na múinteoirí nó ag pleidhcíocht, ach bhíodh seisean ciúin go leor, Scoil Náisiúnta na mBuachaillí i gCill Raithín.

Sagart:  Ar an gcaoi chéanna, tar éis an tsuipéir, thóg sé an chailís, ghabh sé buíochas leat arís, mhol thú, thug dá dheisceabail í, á rá: Glacaigí agus ólaigí uile aisti seo: óir is í seo cailís mo chuid fola, fuil an nuathiomna shíoraí. Doirtfear í ar bhur son agus ar son an chine dhaonna chun maithiúnas na bpeacaí. Déanaigí é seo i gcuimhne ormsa.

Garda: (ar nós go bhfuil sé ag caint le h-iriseoirí, stadann sé, agus bíonn tostanna eatramhacha ann agus an garda ag súil leis an gcéad cheist eile.)

Níl, ní féidir, caithfear an corp a aithint go h-oifigiúil fós. Tá duine amháin tógtha againn, ceart, tá. Níl éinne eile á lorg againn ag an bpointe seo. Fiosrúchán dúnmharaithe, atá i gceist ag an bpointe seo, sea, tá duine á cheistiú faoi láthair. Níl aon eolas tagtha as sin go fóill. Ní bheidh aon ráiteas eile a dhéanamh againn go ceann tamaill ar a laghad. Go raibh maith agaibh.

Kev:  Ciceáladh amach é mar a tharlaíonn, as an mheánscoil, Meánscoil na mBuachaillí Chill Ráithín, áit a bhí níos measa ná an ‘Joy dar le roinnt, ceapaim, ní bhíodh sé leath chomh dona le roinnt de na leaideanna eile sa rang ach caithfidh go ndearna sé rud éigin a bhí go h-iomlán thar fóir ar fad, rud éigin uafásach dáiríre, le bheith ciceáilte as an scoil sin. Chaithfeá rud éigin an-dona a dhéanamh le bheith ciceáilte as sin.

Sagart:  Ár nAthair atá ar neamh, go naofar d'ainm, go dtaga do ríocht, go ndéantar do thoil ar an talamh mar a dhéantar ar neamh.

Kev: Ansin bhí sé imithe ar feadh tamaill ní fheadar cá h-áit, dúirt roinnt go raibh sé le h-aintín agus uncal leis áit éigin i Loch Garman nó Port Láirge, ar ndóigh níor thuigeamar aon rud faoi na h-áiteanna sin ach gurb fheirmeacha móra iad dar linne. An fáth go rabhamar buartha faoi? Bhuel bhí sé mar chara againn is dócha, agus cuireann tú suim i rudaí dá leithéid nuair a imíonn duine mar sin, gan tásc gan tuairisc a bheith air. Ach caithfidh gur tháinig sé ar ais, más fíor do na scéalta ar aon nós.

Sagart:  Ár n-arán laethúil tabhair dúinn inniu, agus maith dúinn ár bhfiacha, mar a mhaithimidne ár bhféichiúnaithe féin, agus ná lig sinn i gcathú, ach saor sinn ó olc. Áiméan.

Garda: (go stadach, sméideann sé a chloigeann ag an deireadh ar fad) Má ta tuilleadh eolais ag éinne i dtaobh an cháis, nó aon rud as an ngnách a tharla ar an láthair seo nó gearr dó nó aon ní eile, dá laghad é, bheimis buíoch de na daoine sin dá dtiocfaidís chugainn leis an eolas atá acu a roinnt linn. Go raibh maith agaibh, arís, sin an méid atá le rá againn ag an bpointe seo.

Sagart: Saor sinn ó gach olc, impimid ort, a Thiarna. Tabhair dúinn síocháin lenár linn, ionas go mbeimid, le cabhair do thrócaire saor ón bpeaca i gcónaí agus slán ón uile bhuairt agus sinn ag súil go lúcháireach le teacht ár Slánaitheora, Íosa Críost.

Kev: (ag éirí níos gáifí ina gheaitsí agus níos feirgí agus níos goilliúnaí leis, binibeach ag an deireadh) Bhuel is cosúil go ndeacaigh sé isteach sa teach ar nós. Tharraing sé amach ar an bhfaiche chun tosaigh é, An Teach Paróiste, tharraing sé amach ar bhféar chun tosaigh é agus dúirt leis dul ar a ghlúine. #An bhfuil a fhios agat céard a fhaigheann tú má chuireann tú paróiste isteach ar an ríomhaire leis an spellcheck(litreoir)?  Tagann parasite suas.#

D’iarr an sagart air an raibh cead aige tosú ag guí! Caithfidh gur thuig sé, an focar, An t-Athair Cooney an t-ainm a bhí air, is cuimhin liom é, fear focan aisteach. Nach mbíonn siad ar fad focan aisteach? Bhí sé sa scoil againn go minic.

Sagart: Adhraimid Thú, móraimid Thú, tugaimid glór Duit.

Garda: Cén fáth.. céard a tharla, caithfidh tú rud éigin a rá linn.. cén fáth?

Sagart: (go h-aisteach cairidúil)Anois a bhuachaillí deirfimid amhrán deas.

Kev: Bhí roinnt mhaith de na leads(anna) nach raibh sásta lena chac siúd ach fós féin bhíodh eagla orainn roimhe chomh maith, bhíodh sé an-focan-dian ar fad.

Sagart

Ach caithfear cuimhneamh, níor ainglí na buachaillí ar fad a bhí ar an scoil sin. Bhíodar ann mar nár theastaigh siad ó éinne. Ní raibh siad ón tsochaí, Ní raibh siad ag teastáil. Muide a thóg isteach iad, muide a thug fóirithint agus foscadh agus foghlaim dóibh, muide an t-aon rud a bhí acu.

Kev: Bhuel ar aon nós, an lá sin, is cosúil gur bhuail mo dhuine, an lead a rugadh thuas i Móirín, an lead faoina raibh me ag labhairt, bhuel, bhuail sé ar an doras aige, ar dhoras an tsagairt.

Sagart: Cé atá ann?

Kev: (go mall is abraíonn na cnaganna amach go hard, ligeann se gur ag cnagadh ata anois,  is déanann cruth beag lena lámh leis an bhfuinneog bheag a chur in iúl)

CNAG, CNAG, CNAG

Is nuair a tháinig se chuig an doras, bhí sé sean go maith ag an bpointe seo, sna seachtóidí déanacha déarfainn, tháinig sé amach aguis bhreathnaigh trín bhfuinneog bheag ghloine ag barr an dorais.

Sagart: (ag éirí beagáinín beag buartha) Cé atá ann? Cé atá ann? Cé atá amuigh ansin ?

Garda: Cén fáth, Cén fáth go ndearna tú seo? Abair linn, abair rud éigin linn, tá tú ag suí ansin i do thost mar a bheadh balbhán ann, díreach mínigh dúinn ar tharla ann? (tost) An mar sin é? (ag pléascadh) Abair linn níos mó i dtaobh an duine a mharaigh tú!

Kev:

CNAG, CNAG, CNAG

Agus d’oscail sé é, an sean-amadán, mar osclaíonn sagairt doirse, agus tháinig sé amach, a deir siad.  Tar éis an doras a oscailt, é seasta díreach ansin ar thairseach an dorais, is an t-aer fuar ag sleamhnú isteach thairis.

Agus d’aithin sé é ag seasamh ann ós a chomhair buachaill ón rang a bhí faoina chúram do bhliain amháin ar an meánscoil. An Comaoineach Naofa. An Teagasc Focan-Spioradálta. Dia. Fear nach ann dó dáiríre.

Garda: (go sollúnta tuisceanach agus dáiríre) Táimid anois den tuairim go mb’fhéidir go raibh baint éigin ag an mbás seo le tuairiscí a bhí ar an nuacht le tamall anois, faoi thréimhse thart ar 10 mbliana ó shin, agus iarrtar ar éinne a mbeadh eolas acu ina thaobh seo teacht chugainn.

Kev: Bhuel thóg sé amach ar an bhfaiche é, agus chur ar a ghlúine e, (le binb agus ag síneadh a mhéire agus a láimhe in aon ghluaiseacht amháin) ar do focan-ghlúine!

D’iarr sé air céard a bhí uaidh, d’iarr sé air an bhféadfadh sé paidir a rá…

Sagart: (ar a ghlúine dó anois deir sé go stadach) an bhféadfainn paidir bheag a rá sula, sula….

Kev: (ag suí?, an-ghruamacht air) Móirín, ní fheadar céard is ciall leis fiú? Mór-ín Mór beag? Focan amaideach mar ainm. An lead a rugadh thuas ansin. An gcuimhin leat é? An lead a rugadh thuas i Móirín? Sin mise.

Sagart: (seasta anois) Óir is tú amháin is naofa. Is tú is is críost, is Tú amháin is ró-ard, a Íosa Chríost. ###Caithfidh líne éagsúil ón sagart a bheith anseo!####?

Kev: (ar nós go bhfuil sé ag freagairt na líne roimhe faoi Íosa) Mise, mise a rugadh thuas i Móirín sa teach ar chlé, an tolg sa ghairdín chun tosaigh an féar ag fás anuas as.

Chuaigh mé suas ag Móirín le déanaí, tá an teach fós ann, níos sine cinnte, na fuinneoige ar fad briste agus iad bordáilte suas anois, tá an tolg fós amuigh sa ghairdín chun tosaigh agus tá an féar ag fás as go rábach.

(cuireann cluas le héisteach air mar dhea agus féachann go fíochmhar ar an slua ach is léir an fhulaingt an crá agus an cos ar bolg ann, tosaíonn ag caoineadh, briseann tocht isteach ar an ghlór)

Cé a rugadh ann a deir tú? Focan mise, mise a rugadh thuas i Móirín.

(tost)

Garda: (Mar a bheadh se ag caint is é ar an nuacht) Fuaireamar corp fir ag a 3 a chloig tráthnóna, taobh amuigh de theach an Pharóiste i Móirín, agus ó fhiosrúchán an phaiteolaí stáit measaimid gur féinmharú atá i gceist agus mar sin tá deireadh lenár gcuid fiosrúcháin dúnmharaithe. Corp fir óig sna fichidí measaimid, le gruaig dhonn, airde thart air 5 throigh 10 n-orlach, iarrann an Garda Síochána air éinne a mbeadh aithne acu ar an duine seo teacht i dteagmháil linn ag stásiún Chill Raithín ar 01-2889288, arís sin 01-2889288 má ta aon eolas i dtaobh an cháis agaibh.

Sagart: Tá an tAifreann thart.
Imigí faoi shíocháin.

Garda : Buíochas le Dia.

(Imíonn an solas, dorchadas, cloistear clingeadh cligíní séipéil i bhfad i gcéin agus ar deireadh tost )

Íslítear an brat

CRÍOCH

Ar chóir athfhriotail Bhéarla ó leabhair/daoine a aistriú go Gaeilge? i sliocht?

Cé go sílim go bhfuil sé togh ar fad sleachta a fhágail gan aistriú go minic, tá cásanna ann inár chóir athfhriotail a aistriú dar liom. Leithéidí taispeántais staire (go háirithe nuair is aistriúchán Béarla é ar rud a dúradh sa Ghaeilge ar an gcéad dul síos), ailt nuachta agus mar sin de. Tá an Béarla chomh huile-láithreach sin má ghlactar an nós gan athfhriotail a aistriú i roinnt cásanna bíonn stráicí móra fada Béarla trí théacs Gaeilge. Leis, ní haon dochar an Ghaeilge a aclú de bheagán, feiscint conas mar a dhéileáilann sí le teangacha/coincheapa eile. Má léann tú nuachtán i bhFraincis/alt agus ag caint ar éinne ó shaol an Bhéarla feicfidh tú gur ag Frainciseoireacht go blasta a bheidh siad, na daoine sin nach bhfuil focal di ina gcloigeann acu. Ní luaitear gur aistriúchan atá ann fiú. Fágann sé gur seolta i bhfad an t-alt agus cabhraíonn sé gan an teanga a chreimeadh tuilleadh (i gcás na Fraincise féin, fiú amháin)

Ding

Pléigh ‘Ionad an duine i gcruinne chruálach gan bhrí’ ag díriú isteach ar eispéireas an duine aonair, agus tú ag déanamh mionanailíse ar ghearrscéal ar bith atá ar an gcúrsa.

Leagan amach

Réamhrá

Réadúlacht na Scríbhneoireachta

An Scéal Féin

Alt Deiridh an Scéil

An Scéal Droim ar Ais

Conclúid

Leabharliosta

Iarnótaí

Réamhrá

Eiseamláir d’ionad an duine i gcruinne chruálach gan bhrí’ é an scéal Ding, scéal a bhfuil an bás agus an col ina n-uiscí faoi thalamh go smior ann.  Is féidir a rá, leis, go ndíríonn an scéal isteach ar eispéireas an duine aonair go paiteanta, níl ach an reacaire Éamonn ag caint sa scéal ar fad nach mór, cé is moite de chríoch mheitifisiciúil an phíosa. Toisc gur féidir tuiscintí áirithe éagsúla a bhaint as an scéal agus go bhfuil roinnt míshoiléire agus an-chuid íogaire cainte ann is gá dúinn é a léamh agus teacht ar thuiscint faoina dtarlaíonn ann go baileach.[1], [i]

Réadúlacht na Scríbhneoireachta

Sa ghearrscéal máistriúil seo ó pheann Mhic Mhathúna faightear léargas ar scoth a phinn ó thaobh an tslí a ndéanann sé ionramháil leis an gcaint is an cur síos readúil a bhfuil an iliomad mionsonraí bainteach leis is cabhraíonn sé linn an domhan seo a shamhlú ós ár gcomhair amach.

Luann sé an iliomad carranna; Volvo, Granada is an Range Rover, is cur síos beacht ar ionramháil an foghlaimeora leis, scuaid na bpóilíní a bheith ar aire, Yamaha is a chicthosaitheoir is an scóig.[2]

Luaitear an Grove Hotel, beár óstáin ar nós gach beár ostáin tuaithe is tá sé líonta le carachtair réadula; Rodney Bacastle na gcapall, an chaint ar an bhfíon geinéabha, gin is an fhuinneog bay[3], focail Bhéarla ag tabhairt chaint an phobail chomhaimseartha chugainn go beo beathach.

Agus an t-athair ag caint tráchtar ar na crainn is is léir an tuiscint gheár atá ag Mac Mathúna ar ghnóthaí den tsórt seo, toisc a ghléineach is a mhionshonraíoch is atá an cur síos. Tá galar na gcrann, galar na leamhán Dúitseach[4] luaite, chomh maith le feabhas an leamháin mar chuailí fáil. Luaitear nósanna aisteacha an athar agus sin againn é ina steillebheatha ós ár gcomhair.

Tá an chosúlacht ar na hainmneacha gur as deisceart na tíre dóibh, cinn a thabharfadh Gaeltachtaí Chiarraí i gcuimhne do dhuine, ach is áitainmneacha iad a cumadh leis an gcuma sin a chur ar an scéal. Tá an Caol Dubh, an abhainn, geall le bheith ina carachtar sa scéal seo, is bagartach mar a dhéanann sí a lubarnaíl síos chun farraige. Cabhraíonn Paróiste na Scríne, An Fear Bréige, Maolas, Droicheadh an Aimhirgidin, Tigh Downey, an avenue[5] is na sloinnte muintir Hallissey, is na Donnabhánaigh le domhan iomlán inchreidte a chruthú. Domhan atá gan trua, gan taise mar a tharlaíonn.

Luaitear an Rayburn cineál cócaireáin nó sorn is an tslí gurbh fhearr ola nó téamh láranch. Déantar caint sa Ghrove ar lágar agus toitíní carroll a chabhraíonn linn an suíomh a shamhlú gan móran deacrachta. An Kerry Hobby[6], is léir tuiscint ar shaol na tuaithe agus déanann seo iomlánú ar dhomhan an scéil dúinn. Tugtar sprid do theicneolaíocht an bháis toisc a chasta is atá an cur síos, leictreachas phas-dúbailte, an luibhicíd Paraquat is an tarbh charolais. Arís eile is leir lámh an duine a thuigeann cúrsaí feirme go maith le domhan fairsing réadúil a chur ós a gcomhair gona theicneolaíocht bhásmar.

Luaitear biorán is cíochbheart as Béarla[7] toisc go mbaineann seo leis an máthair, níl sise tugtha don tseannósmhaireacht ar nós an athair agus is réadúil an ionramháil a dhéantar orthu.

Tugann leithéidí “wet cold spiral, due to exposure” is an dairy[8] tathag is téagar don scéal. Is deacair do dhuine gan creidiúint ann. Cabhraíonn an uile rud anseo le cruthú na cruinne dearóile inchreidte, agus is seoigh a éiríonn le Mac Mathúna sa méid seo.

An Scéal Féin

Tosaíonn an scéal le halt gleoite deá-dhéanta. Níl a fhios againn gur máthair an reacaire atá i gceist, is éiríonn leis an scéalaí sinn a tharraingt isteach ina ghrá di, cé nach dtuigimid gur ghaolta iad. Is deas mar a chruthaítear domhan inchreidte.

‘Dar le cách d’fhéadfadh sí a rogha rud a dhéanamh le héadaí; dar liomsa d’fheadfadh sí a rogha rud a dhéanamh’

Tá an t-athrá seo iontach rithimiúil is bogaimid linn isteach sa scéal go beo. 

Sa dara alt feictear tús chúbláil na máthar; tá cara rúin uaithi.  Feictear tús choimpléasc Éideapúis[9] ‘leis an ngrian ag taitneamh trína grúna aniar.’ Is léir go bhfuil rud beag den anghrá aige dá mháthair. Is iomaí cosulacht idir Ding agus Scéal Éideapúis.[10][ii] Má bhreathnaímid ar scéal Éideapúis, is léir gur againn arís eile duine agus a ionad i gcruinne chruálach gan bhrí. Imríonn an saol a cruálacht ar Éideadpús is déantar iarracht é a mharú ag an athair, is é ag súil go bhfaighidh se bás ar thaobh sléibhe, tógann seo an tslí go ligeann Éamonn dá athair féin bás a fháil ar an leac. Sa dá scéal feicfimid clanna saibhre, ríthe i scéal Éideapúis agus feirmeoirí móra in Ding. Tragóid is ea scéal Éideapúis agus is léir an bhaint idir seo agus deireadh an scéil s’againne. Luaitear tragóid ag críoch Ding. Níl i ndeireadh thragóid Éideapúis ach bás agus is amhlaidh ag deireadh Ding. Is maith mar a ionramhálann Mac Mathúna an macallú a dhéanann sé in Ding ar an mbunscéal agus baineann sé adhmad nua as go cinnte. Má sheinntear scéal Éideapúis droim ar ais tosaíonn sé le deáthús, mar go raibh deacracht ag a thuistí páiste a bheith acu agus láidríonn seo an tuiscint gur thóg Mac Mathúna cuid mhaith ionspráide ó scéal Éideapúis.[11] 

Nuair a thosaíonn an chaint ar ghalar na leamhán deirtear  ‘Tá an t-am istigh do na leamháin go léir’ agus go mbeidh a ndóthain adhmaid ann do chónra do gach éinne in Éirinn.

‘An dtaitneodh babhta scoilte leat?- dingeanna nua agam. Ar chualais riamh “ding de féin a  scoilteann an leamhán”?’

Tá caint bhlasta curtha i mbéal an athar ag Mac Mathúna, seanfhocail is foirmeacha táite ina n-orlaí trithí. Tuarann rá doracha seo bás an athar, ach ann féin tá sé fíordheas mar dheismireacht.[12]

Tá an t-ól ina chuid lárnach den scéal seo, is sa teach tábhairne a chaitear an chuid is mó den am sóisialta, agus bíonn an t-athair níos foreigní is é ‘ar na stártha’. An tslí go bhfuil ar Éamonn aiste a scríobh ar an ód mar fhoirm filíochta, dearbhaíonn seo dúinn go bhfuil sé ina aonar amach is amach, cé go bhfuil an t-athair ag tabhairt drochíde don mháthair ní féidir leis éalú ó ghnáthchúraimí na scoile. Arís feictear iompar ionramhálach na máthar nuair a deir sí go bhfuil cara rúin uaithi athuair, ansin deir sí rud fíorshuntasach.

‘Is é rud is mó atá ag déanamh tinnis dom ná go maróidh an t-ól oíche éigin é’[13]

Bagairt uaithi atá anseo, teachtaireacht fholaigh uaithi don mhac ag rá leis an t-athair a mharú. Is nuair a fhiafraíonn an mac conas, luann sí i mbealach ceilte conas go bhféadfaí é a dhéanamh

‘Uaireanta bíonn an droichídín creathánach á thaibhreamh dom.’

Is é seo a chuireann síol an mharaithe ann agus a spreagann é le hiarracht a  dhéanamh a athair a mharú, agus is maith mar a thuigeann sí seo. Is léir anseo an domhan cruálach gan bhrí, an mháthair ag cur air an t-athair a mharú i nganfhios dó féin fiú.

‘Gheal an lá orm, is dorchacht orm, mé ródhéanach don scoil. Bhuail sí isteach chugam le cupán tae, súil dhubh uirthi’

Is maith atá an chodarsnacht seo i dtacar na ndathanna tógtha agus suíomhann sé an mac i ndomhan duairc dorcha, is bagairt an fhoréigin ann go seasta. Dá éis sin cuireann Éamonn borradh ina bhícéips le hiarracht aisteach éigin a mháthair a mhealladh beagán. Is léir arís an chruinne gan bhrí anseo, mac a ghránn máthair aige. Arís eile feictear an t-anghrá seo ar, áit a mbíonn ‘ingne daite mo mháthar go teann ar an roth’.[14] Is deacair gan léamh fallach a dhéanamh air seo.

Arís eile deir an mháthair go bhfuil sí buartha go bhfuil an t-athair ar tí a mharaithe le ragairne. Luann sí plúchadh, agus shamhlófá go bhfuil sí ag tabhairt roghanna éagsúla don mhac de shlite lena bhféadfadh sé a athair a mharú. Ainneoin seo ligeann sí uirthi go bhfuil sí ar buile amach is amach leis nuair a thugann sé le fios go mb’fhéidir go maródh sé é. Scéiméir gan puinn scrupall atá inti agus imríonn sí a tionchar ar mhianta is ar mhothúcháin a mic.

Tagann cor sa scéal nuair a mhaslaíonn Éamonn a athair;

‘Agus fuairis oideachas maith’

Fuair is nára maith agat.’

Tugann an t-athair léasadh d’ Éamonn is imíonn sé ar strae isteach i roscchoill mar a chaitheadh sé a óige. Seo an t-aon áit a mothaíonn sé ar a chompord ann toisc a bhagrach is a neamhthrócaireach is atá an saol thart air. Nuair a fheiceann an mháthair an cruth atá air is nuair a mhíníonn sé gur thit sé deir sí;

‘Tá na t-ionú ann deireadh a bheith le titim sa teach seo’

Is ionann seo agus rá go follasach leis an mac an t-athair a chriogadh. Ansin déanann Éamonn iarracht an t-athair a scaoileadh isteach sa Chaol Dubh. Éiríonn le peann Mhic Mhathúna an pár a athrú ina íomhá ghléineach den droichead.

‘Ghluais sé thar an droichead creathánach, siúl mearbhlach faoi a bhain lúbadh diamhair as na cleitheacha láir faoi mar a bheadh griogadh na cinniúna.’

Tá an caighdeán cumadóireachta scothach ar fad i mo thuairim. Feictear mac na soineachtachta ina chadhain aonraic, níl cara rúin ar bith aige, seo aonarán, imeallaithe ag a athair is olc-chluiche buailte air ag a mháthair. Tógann teicneolaíocht an bháis isteach in umar na gruamachta is na haimléise sinn. Téann Éamonn is sinn ar bhóthar a aimhleasa seisean. Nuair a thiteann sé síos an tobar is léir go bhfuil scéal an bháis ag teacht chun críche, pé acu athair nó mac a mharófar. Deirtear linn anois go mbíonn an t-athair ag caitheamh oícheanta i dteach an bhainne. Tagann tábhacht nach beag air seo nuair a thuigeann an léitheoir ag deireadh fáth seo na n-oícheanta bainne.[15] Tugann an mháthair le fios anois go bhfuil an ghealach air, ag saighdeadh Éamoinn chun a mharaithe toisc go bhfuil sé sceimhlithe faoi.

Nuair a thagann an mac ar mháthair s’aige leathnocht ag scuabadh a cuid gruaige is léir don léitheoir mí-oiriúnacht an chaidrimh. Tuigeann an mháthair seo agus cé gur í is sine is is cumhachtaí ar fad as an mbeirt acu ligeann sí dó grá a bheith aige di.  Is léir méar an choil ar an gcaidreamh is an mac ag gáire go míchompordach faoi na ‘cíocha clóchasacha gan smig fúthu’.[16] Ansin deir sí leis nach fiú mórán measa a bheith aige ar an scoil toisc gur aige a bheidh feirm mhór na 660 acra feasta. Is ionann seo agus an buachaill a scaradh óna aon taca eile dar liom. Deir sí leis nach bhfuil aon tábhachtach leis an oideachas, a thógann cruinne gan bhrí chun cuimhne láithreach. Déanann sí iarracht, leis, cleamhnas a dhéanamh dó mar is mian léi féin é, níl neart aige ar chúrsaí a shaoil féin fiú.

Ansin tógann Éamonn sólaistí chuig an athair atá amuigh ag gearradh. Baineann an sliocht seo agus ní ba luaithe maidir leis an rud céanna macalla as dán clúiteach Uí Éanaí Digging (Ag Baint)[17] is casann sé ar a cheann é i gceart, ní meas atá ann don charachtar athartha ach lombhinb is fuacht gan cheilt.

‘D’fhéadfadh mo sheanathairsa níos mó móna a ghearradh in aon lá

Ná aon fhear eile ar phortach Toner

Uair amháin, d’iompraíos buidéal bainne dó

Corcáilte go tútach le páipéar. Righnigh sé in airde

Len é a ól, is chrom isteach air láithreach bonn

Ag eangú is ag slisniú go néata, ag caitheamh scraitheanna

Thar ghualainn leis, ag baint níos doimhne is níos doimhne

I gcóir na clochmhóine. Ag baint.’

I ndiaidh seo atá príomheachtra an scéil;

‘Ní foláir nó bhog a chos an crann mar chomh luath is a chuir sé a lámh isteach, dhún béal na scoilte air de phlab is d’fháisc air. Chuala cnámha a láimhe á mbriseadh mar uibheacha is gach aon bhéic as ag gearradh an aeir i mo thimpeall.

‘Sheinn siad orm, léan orthu!’

Is téann an mac ar seachrán ar an Yamaha ar fud na dúiche, ina aonar is ní léir dáiríre aon chaidreamh daonna a bhualadh leis. Is deas liom an líne ‘isteach sa scoilt a bhíodar ag féachaint, amhail is go raibh rún mór le ligean ag an adhmad leo.’[18] Is léir anseo rún folaithe an mhic is anbhás an athar is brúidiúlacht an tsaoil, cé nár mharaigh Éamonn é go díreach, lig se dó bas anróiteach a fháil ar an leaca.

Tiontaíonn an mháthair ar an mac tar éis na heachtra seo áfach, tuigeann sí gur é a mharaigh é, agus dealraíonn se go bhfuil fearg uithi nó ar a laghadh go bhfuil sí ag ligean uithi gur feargach atá sí.

‘Is tú mac d’athar, gan aon dabht, stuacach nuair is mian leat é.’

Is;

‘Mar a leagtar an crann is ann a bhíonn na slisneacha.’[19]

Is deir sí seo le binb is le magadh, cé go raibh sí tar éis an mac a bhrú chun a  dhéanta is olc léi an fhírinne ó go bhfuil sé tarlaithe b’fhéidir. Smaoinníonn Eamonn ar ‘sás a dhéanta a chuimnigh ar’ ach teipeann air na focail a rá léi. Mar bharr ar an donas tarlaíonn Éamonn ar a mháthair is Joe Hasset atá tar éis luí lena chéile, is faigheann amach gur caidreamh seanbhunaithe é. Deir an mháthair le Joe

‘Joe, tá rud amháin ag déanamh tinnis dom faoi.’

….go maróidh sé féin

Ar an Yamaha, oíche éigin,’

Seo díreach an tógáil cainte Ciarraíoch a d’úsáid sí nuair a chuir sí brú ar Éamaonn an t-athair a mharú agus is cosúil go bhfuil sí ag iarraidh an brú céanna a chur ar Joe anois.

‘Ansin go mall mall bhraitheas mo dhomhan ag bogadh, ag casadh is ag imeacht ina bhulla báisín buile síos craos an tobair sin, aghaidh Debbie, dingeanna m’athar, gineanna bándearga, mo pháirceanna, mo bhrionglóidí, gach uile rud á scaoileadh faoi duibheagán.’[20]

Siod é an abairt is fearr a chuimsíonn a bhfuil sa cheist thuas, tá domhan Éamoinn ina chíor thuathail, tá an taon rud ar thug seo grá di anois, is le tamall, ag luí le fear úr, is tá gach cosúlacht ar an scéal gur ag iarraidh é a mharú atá sí.

Imíonn Eamonn faoi dhéin theach an bhainne is faigheann stór an athar ann, is tuigeann sé cúrsaí anois san aistriú paraidíme seo. Thuig a athair féin go raibh caidreamh rúin ar bun ag a bhean chéile is b’shin a chúisigh a oícheanta thíos ansin.[21] Luaitear an iliomad rudaí ata stóráilte ann agus go sonrach ar deireadh, gránghunna a bhfuil ‘dóthain piléar d’arm fear ann’[22]

Ansin críochnaítear an scéal leis an alt deiridh úd nach somhinithe dó. Is ionann an scéal seo agus máistir ag cruthú domhain uafásaigh dúinn. Is féidir a rá go cinnte gur chruinne chruálach gan bhrí atá ann. Is eispéireas Éamoinn, aonarán atá tréigthe ag athair is máthair, atá go mór i dtreis ann, eispéireas lán dóláis ar deacair aon chríoch eile a shamhlú leis ach a bhás féin, dá lámh féin nó b’fhéidir ag Lámh Joe. Is ionann Éamonn agus ding a scoilteann a athair, ní foláir cuimhneamh gur lig sé do bás a fháil is dá bhri sin tá sé ar aon chruas is ar aon chruálacht leis is leis an máthair ach ding é i gcluiche na máthar fosta agus is measa fós é seo toisc gur í amháin ar domhan a thugann sé grá di.

Alt Deiridh an Scéil

 Is é an t-alt deiridh an t-alt is tábhachtaí sa scéal ar fad ar ndóigh, gan é a thuiscint níorbh fhiú dúinn iarracht a dhéanamh aon mheabhair nó mothú a bhaint as an scéal ar chor ar bith. Ach an Éamonn atá ag caint nó reacaire anaithnid é atá ag coimheád Éamoinn?

‘Tá sé á thaibhreamh dom nach bhfuil sa saol ach tragóid teilifíse. Tá dhá shlí ann chun tragóid teilifíse a sheinm – ar aghaidh nó droim ar ais. Is fearr liomsa droim ar ais é, mar sa tslí sin críochnóidh tú i gcónaí le tosach maith.’

 Deir sé linn go gcaithfear an scéal a thuiscint droim ar ais.  Is gá sin a dhéanamh agus fiúntas na coda seo a phlé, an gcuireann sé leis an scéal nó an mbaineann sé uaidh? An é go bhfuil sé ag iarraidh orainn an scéal a bhaint anuas is é a chur le chéile droim ar ais le teacht ar mhórfhírinne de chuid na cruinne cruálaí seo, sé sin gur séanadh na fírinne an t-aon slí leis an mbrón a chosc nó an díreach píosa samhailteach, taibhseach gan chiall atá i gceist aige?

An Scéal Droim ar Ais

Má sheinnfimid an scéal droim ar ais mar a luaitear is é an chríoch ata ann ná radharac na máthar san Aifreann, ag an bpointe úd nach raibh a fhios againn gur mháthair Eamoinn atá ini, mar sin tá Mac Mathún ag iarraidh orainn dearmaid a dhéanamh ar a bhfuil foghlamtha faoin saol iarbhír anróiteach uafásach seo is tabhairt faoin gcur i gcéill. Dar leis is é sin an tslí sin fearr le críoch shona a bheith agat.  Diúltaíonn Mac Mathúna don chruinne chruálach gan bhrí trí aisling nó brionglóid a bheith aige, ach ar ndóigh tuigtear gur bréag atá sa bhrionglóid agus gur aisling gan fíorú a bheidh sa taibhreamh.  Níl sé ag rá gur an fhírinne atá ann, tá sé ag rá go séantar an fhírinne nuair is róshearbh di, agus tá seo á dhéanamh aige i gcomhthéacs ailt thaibhsigh na críche. Críoch le domhan Éamoinn ding.

Conclúid

Tá léirithe agam gan aon phioc amhrais go bpléann Ding le ‘Ionad an duine i gcruinne chruálach gan bhrí’ …[is] eispéireas an duine aonair’ Mathún de chuid na cumadóireachta é Mac Mathúna agus seoid den litríocht Ghaelach an scéal duairc seo.

Leabharliosta

1.      Heaney, Seamus. Death of a Naturalist (Bás Nádúraí), 1966.

2.      Mac Mathúna, Seán. Ding, An Comhlucht Oideachais, Baile Átha Cliath, 1983.

3.      Sophocles. (Aistrithe ag David Grene) Oedipus the King (Éideapús Rí), University of Chigaco Press, Chicago, 1991.

Iarnótaí

---

[1] Aithnímse gur féidir roinnt léamha éagsúla a dhéanamh ar an téacs seo ach ní luafaidh me anseo ach an ceann is mó a cheapaim féin a bheith I gceist. Is é is dóchúla ar fad dar liom, cé nach é is soiléire. (Féach iarnóta a haon le mo thuiscitn ar an scéal a fháil)

[2] An squad, an Kickstarter, is Throttle an Bhéarla.

[3] Báfhuinneog i nGaeilge.

[4] Galar na nDutch elm mar atá sa téacs.

[5] Ascaill na gaeilge.

[6] Peata capaillín.

[7] clip is bra.

[8]‘bís fhuacht fhliuch, i ngeall ar nochtadh’ agus teach an bhainne is ciall dóibh seo as Gaeilge.

[9] lch. 209. Ding.

Is gá finscéal Éideapúis a thuiscint go maith, i mo thuairim, is léir gur ag tagairt don choimpléasc Eideapúis atá Mac Mathúna, ach sa bhreis air sin braithim go bhfuil sé ag tagairt do bhunscéal Éideapúis leis. (Féach iarnta a dó)

[10]

[11] Tuairim phearsanta é gur thóg Mac mathuna ionspraid ó Scéal Éideapúis, braithim go bhfuil an oiread sin cosúlachtaí eatarthu gur gá seo a thuiscint go sonrach g®á don mháthair is bás ar thaobh sléibhe. Is féidir go bhfuil dul amú orm, áfach.

[12] Tógann sé seanfhocal an Bhéarla (The apple doesn’t fall far from the tree chun cuimhne agus feileann seo g maith don chaidreamh idir mac is  athair is don tslí a bhfuil dúl mhór ag an athair san crainn)(Nasc seo leis an gceann eile is leis an nGaermánis)

[13] lch 212

[14] lch. 216

[15] Tuigtear ag deireadh gur ag iarraidh éalú ón máthair atá i gcaidreamh rúin atá sé.

[16]  Lch. 221.

[17] Sliocht aistrithe agam féin. Seo thíos an bundán Béarla.

My grandfather could cut more turf in a day

Than any other man on Toner's bog.

Once I carried him milk in a bottle

Corked sloppily with paper. He straightened up

To drink it, then fell to right away

Nicking and slicing neatly, heaving sods

Over his shoulder, digging down and down

For the good turf. Digging.

Ó Death of a Naturalist (Bás Nádúraí) (1966) le Seamas Heaney.

[18] Lch. 227.

[19] Tógann seo seanfhocal na Gearmáinise ‘der Apfel fellt nicht gerne weit vom Baume’ chun cuimhne. Is ann do leaganacha den rá seo sa Ghaeilge is sa Bhéarla araon.

[20] Déann an focal seo ‘duibheagán’ suimú ar an saol sa scéal seo, duibheagán gan ghrinneal atá lán den chruálacht gan bhrí.

[21] Tuigtear nach ag déanamh leithscéil i leith iompar an athar sa scéal seo atáim.

[22] Spreagann seo sinn le smaoineamh ar dhíoltas éigin a d’féadfadh teacht ó Éamonn nó tubaiste bhrónach, ar nós na gceann a bhfuil trácht cloiste againn ar an teilifís orthu.

---

[i] Creatlach an Scéil

Tosaíonn an scéal agus bean san aifreann, is téann sí agus fear nó buachaill ag tiomáint. Aithníonn sé marc ar mhuinéal s’aici, cuirtear ar shúile na léitheoirí go bhfuil caidreamh foiréigeanach idir an bhean seo agus a fear céile. Ansin deirtear linn gur máthair an phríomcharachtair atá i gceist (roimhe seo cheapamar gur chailín dá chuid a bhí inti[i], Imíonn an insint ar aghaidh de léim ansin is déantar cur síos ar athair Éamoinn agus an dúil atá aige sna crainn. Éiríonn teannas eatarthu nuair a thráchtar ar an máthair.
Dá éis imeacht an athar ag ól deir an mháthair le hÉamonn go bhfuil cara rúin uaithi agus deir sí go bhfuil buairt uirthi go maróidh an t-ól oiche éigin e. Tugann an t-athair léasadh don mháthair aris. Teann mac is máthair ar thuras gluaisteáin is insíonn an mháthar d’Éamonn arís go gceapann sí go maróidh sé féin, is deir Émaonn go maróidh sé féin é.
Anisn éiríonn ina raic eadarthu athuair is tugann an t-athair greadadh dó le ceanrach. Bíonn Éamonn iomlán tógtha lena áthair a ghlacadh de dhroim an tsaoil ach ní éiríonn leis go fóilleach. Tagann Éamonn isteach lá agus bíonn a mháthair nocht ina seomra codlata. Ansin téann Éamonn chun na háite a bhfuil an t-athair ag leagan crann. Trí thimpiste dúnann cos an chrainn ar lámh an athar is imíonn Éamonn le fóirithint a fháil. Déanann an mac athmhachnamh ar an gceist is imíonn leis.
Aimsítear corpán an athar ar an leaca mar a raibh sé. Déanann an mháthair an teach a athchóiriú ach tagann amhras uirthi faoi ról Éamoinn i gcás an athair. Dúisítear Éamonn d’aithle sin is feiceann go bhfuil Joe Hassett tar éis luí lena mháthair is go raibh caidreamh rúin ar bun acu le tamall.
Téann Éamonn ar mire ansin is téann faoi dhéin theach an bhainne is aimsíonn stór mór bia roimhe ann, agus na bunriachtanais le go bhféadfadh duine maireachtáil ann. Ag earr an scéil ar fad, labhraíonn duine, ní fios an é Éamonn atá i gceist nó mór-reacaire atá lonnaithe taobh amuigh de, is deir go gceapann sé gur tragóid teilifíse atá sa saol agus go bhfuil dhá shlí leo sin a sheinm. Deir sé gur fearr í a sheinm droim ar ais, mar sa tslí sin go gcríochnaítear ar deá-scéal.

[ii] Scéal Éideapús Rí

De réir mhiotaseolaíocht na Gréige ba mhac do Laius agus Jocasta é Éideapús. Rinneadh tuar go maródh an mac fear céile Jocasta agus go bpósfadh sé í.  Le hiarracht a dhéanamh cosc a chur ar an tairngreacht cheangail Laius rúitíní a mhic le chéile le nach bhfeáfadh sé lámhacán a dhéanamh is thug sé do shearbhónta leis lena é a thréigean ar shliabh a bhí i bhfoisceacht don teach.

Rinne an searbhónta tuisceanach an leanbh a thabhairt d’aoire ó Chorinth is tógann clann ríoga ann é is baisteann siad Éideapús air i ngeall ar na díobhálacha atá ar a rúitíní (Tagann an focal éidéime (agus an leagan Béarla oedema) ón bhfocal Gréigise céanna d’ at οἴδημα, nó oedēma.)   Nuair a fhaigheann Éideapús amach go mb’fhéidir nach iad a thuismitheoirí bitheolaíocha déanann iarracht teitheadh ón rud atá tuartha dó .i. go maróidh sé a athair is go bpósfaidh sé a mháthair. Casann sé ar a fhíorathair i nganfhios dó agus comhlíonann sé an tairngreacht dá ainneoin féin.

Roghnaíonn muintir Thebes  Éadopús mar rí orthu ansin is pósann sé an bhanríon Jocasta ar baintreach í anois. Nuair a thagann an fhírinne chun solais ag deireadh an scéil is iomaí bas a chúisíonn cás cráite s’acu is ní bhíonn ach tocht ag páistí na beirte gaolta; Eteocles agus Polynices, is éiríonn ina raic eatarthu is maraíonn siad a cheile is cuireann Antigone lámh ina bás féin.