Seo na rudaí nár éirigh leo éalú ó m'fhillteán dréachtaí, agus cúpla rud fánach eile le cois...

Eoin P. Ó Murchú ag caint i gceanncheathrú Twitter faoi na meáin shóisialta agus an Ghaeilge.

Sunday, 21 February 2016

Tuairimí faoi na podchraoltaí Writing Excuses -First lines, endings, twists, pacing

Bhain mé an-sult as na podchraoltaí seo. Déanann siad mionchur síos ar na scileanna atá uait chun leabhar a scríobh. Nuts and bolts murab ionann agus coincheapa ardliteartha ach a dtábhacht mhór féin leo fós. Ní náir leo taipseáint conas go ndéanann an t-asarlaí na cleasanna draíochta aige. Is minic go mbaintear úsáid as cleasanna mar seo i saothair liteartha ach bítear níos ciúine faoi labhairt ar conas iad a bhaint amach. Cleachtadha  dhéanann máistreacht agus tiaráil agus triáil a thugann iad chun saoil uaireanta. Samhlaítear táire áirithe leis an rud róchliste nó róshnoite ansin san ardlitríocht ar uairibh.

Cheap mé go raibh an chuid ar thúslínte go hiontach ar fad agus chuir sé mé ag cuimhneamh ar roinnt a thaitin go mór liom "Stately plump Buck Mulligan descended from the..." Cean "The Catcher in the Rye, 'Last night I dreamed I went to Mandelay again...'

Is deacair 'Ash fell from the sky.' a shárú. Luaitear ceann an-deas a chuireann an stíl a leanfaidh in iúl “The sky above the port was the color of television, tuned to a dead channel.”  William GibsonNeuromancer

Chaitheas cúpla la agus leathchluas ar bior agus súil chun grinnithe chun línte tosaigh agam. Cad fúthu seo?

"Our coming was expected on Earth." Spreagtha ag líne i Torthaí na Réabhlóide.

"Bhris leaid meiscithe isteach inár n-oifig aréir tríd an mbalcóin, bhris sé doras, d'ól cúig buidéal fíona agus chuir glaoch ar uimhir Laitviach 37 uair sular imigh se leis ag a 6 ar maidin. D'fhreagair an fón ag 3.45 agus 355 ar feadh nóiméad.Tá fhios againn mar go se ar fad le feiceáil ar an CCTV agus go bhfuil taifead ar an bhfón. Sin grá nó saobhadh nó ól nó rud éigin." Spreagtha ag scéal ag cara ar facebook.

"The sound throbbed in his ears, filling the building and the darkened sky; looking out Dave was both overjoyed that he had decided against studying for the week previous because it was now clear the exam would no longer go ahead, he was also sort of shitting himself because the size of what was evidently spaceships feeling the sky suggested that not much else might go ahead any longer either." tháinig chugam tríd an éitear, níl an Béarla go deas ach taitníonn an smaoineamh liom féin pé scéal!

Labhraítear sna podchraoltaí ar world building rud atá tábhachtach i domhan ficsean eolaíochta nó fantaisíochta go cinnte.

Tráchtar ar thábhacht 'conflict or motion' simplí le rá ach an-éasca dearmad a dhéanamh air. Caithfear gach constaic a chur roimh charachtair, is ann a éiríonn rudaí spéisiúil, bainfidh mé triail as seo níos mó go cinnte. Deirtear linn gur maith an rud é "starting with arguing".

Deirtear linn dul isteach san aicsean go deánach agus imeacht as go luath, coinníonn seo gearradh faoin insint.

Deirtear linn go bhfuil an travelogue an-éifeachtúil agus ansin déantar an scian a chur go feirc in Tolkien, á cháineadh toisc nach mbainfeadh sé úsáid as cleasanna beaga reatha. Ós rud é gur é a chruthaigh an seánra ardfhaintaisíochta leis féin tá cead aige gan a bheith iomlán bonn ar aon le daoine atá beo na deicheanna de bhlianta tar éis don fhear bocht bás a fháil.


Ta se iontahc go mbeadh cleas ann ar nód go bhfuil 10 le marú, is féidir dul tríd an liosta ansin. Faoi foreshadowing- tá sé an-tábhachtach agus deirtear gur féidir é a dhéanamh post hoc, i ndiiadh na beirte.

Deirtear linn "gearr amach aon rud nach gá", léim isteach sa chomhlint. Tá seo cloiste agam cheana ach is deacair rud a bhaint a bhfuil dua éigin caite agat leis, caithfead an scian a chur ag obair go neamhthrócaireach. Ba chóir go mbeadh scéalta tapa suimiúil, ach ní shin le rá nach féidir glacadh le sosanna anois is arís. Cramáil an oiread agus is féidir isteach ann

Bíodh cúpla sprioc faoi charachtar i ngach radharc/caib. Ó thaobh imeacht ama ná bíodh aon rud ann mura bhfuil coimhlint ann. Bíodh fhios agat cad atá le tarlú ann. Labhraítear linn faoin ticking bomb, agus is léir go mbaintear úsáid as go rialta, déanfad iarracht sin a dhéanamh anois.

Bítear ag caint ansin ar chasadh sa scéal. Ceann de na húdair is fearr liom ná Roald Dahl, an an cleas seo go háirithe gur bhaineas triail as go minic agus ar ceann de na chéad rudaí a spreag mé le tabhairt faoi rudaí a scríobh. Is maith fionnachtain a bheith ann, ní mar a síleadh atá. Luaitear "Chekov's Law", má tá gunna ann sa tríú gníomh bíodh sé ann roimhe. Tá seo féaráilte agus sheachnódh sé Deus ex machina.

Más féidir is fiú casadh cliste a bheith ann, tiocfaidh seo le cleachtadh, mar chuid den charachtar nó mar rud a mhíneodh é is ea is fearr é. Smaoiním anseo ar na Usual Suspects agus an Sixth Sense. Mura bhfuil siad seo fecithe ag daoine, déanaigí cinnte breathnú orthu, den scoth!

Labhraítear ar gheallúintí a chomhlíonadh ach i mbealach nach raibh léitheoirí ag súil leis. Cáintear The Village agus is gá a rá go raibh an casadh measartha soiléir ann. Chuir trailer Shutter Island soir mé mar gur léir an twist ann. Níor bhaineas puinn taitnimh as an scannán féin ina dhiaidh sin.

Táim ag ceapadh go bhfillfidh mé ar na leaids seo!


Sunday, 14 February 2016

Dos na Cailíní Uile Dar Thugas Póg



An bhféadfainn sibh a áireamh, no cuimhneamh oraibh
nó sibhse orm meas sibh?
Mo leithscéal as an gcéad iarracht sluparnach slaparnach úd,
bhí sé ar nós an mhothúcháin sin a fhaigheann tú nuair a bhaineann tú an nuibín miotalach de channa coke agus píosa de do theanga a mhothú tríd an bpoll ann.
nach ndearna tú sin riamh?
déan

feol eile, beol eile, beo eile.
Go dtí na hoícheanta fada,
is na póga fadálacha
nach raibh cead againn ár muiníl a bhogadh iontu
mar bhíomar sáite
nó súile a oscailt
ach leathshoicind anseo is ansiúd
yep tá sí togh,
ceol a bhog ár gcroíthe beaga seargtha chun grá, is chun gráine ar deireadh
oícheanta inar dheargaíos do phlucaí le mo chuid seile,
oícheanta eile fós, inar dheagaíos do smig le géire mo thúsféasóige.
Chuirfeadh sé cric sa mhuineál ceart go leor.

A chailíní uile, bhí sibh álainn, iontach,
uafásach, uaibhreach,
cíochrach, cíochach,
lán seile, lánlámha,
faiteach, fuinniúil, feargach, is sinn uile
anróiteach...
is mise libh,
seod é uaigneas fuar ár laethanta.
Is bhíos chomh huaigneach, 
chomh lag 
chomh hard 
chomh hólta céanna nó níos measa ná sibhse.

Cuma an aiseag, glanfar é. cuma an aiseag glanfar mé.

An cailín sin a phóg mé le go bhféadfainn éalú ó súile a himpí,
na cailíní uile
a phóg mise le héalú ó bheocht mo chomhrá.

Is sinne an t-aon ainmhí a bhfuil luach chomh mór seo ar an bpóg.
Meastar páirtnéir saoil as an gcomhmheascadh teanga seo, an có is an códmhalartú úd laistigh dár mbéil.

Sleamhnú nach sceithfear. Slíoc, sleas, saigheadh.

Leithscéal faoi sin.
Leithscéal faoin ainm mícheart a thabhairt oraibh,
is tá brón orm as gan glaoch,
is tá brón orm glaoch, i roinnt cásanna

An shift a bhog sinn.

Smaoiním oraibh anois.
Smaoiním chomh maith gur dúradh liom tráth
nach bhfeicfinn fíorghrá

i gKebablann

ach is ann a bhí an phóg is milse a bhí riamh agam.

Kebablann

Kebablann ár ngrá.

Monday, 8 February 2016

Cúinne an Ghiorria le Colm Mac an Iomaire


I radharc cáiliúil as Alan Partridge cuirtear ceist ar Alan cén t-albam leis na Beatles is fearr leis. Deir sé go neamhbhalbh '...I think I'd have to say, the Best of the Beatles.' Agus cá bhfios ach go bhfuil an ceart aige. Is dócha gurb é an t-aon slat tomhas atá oibiachtúil faoin meastóireacht shuibiachtúil ná toil an phobail. Ní chuirfeadsa féin i gcoinne an bhanna is mó díol ar domhan. Ná toil an phobail.
Ar nós mórán chuile rud eile ar an saol ní ann don eispéireas atá stoite amach ón uile rud eile. Ní féidir leabhar a léamh gan smaoineamh ar na leabhair a léigh tú roimhe, an áit a bhfuil tú ag suí, an aoibh atá ort ag an am, ná ní féidir comhrá a bheith agat gan píosaí de sheanchomhráite gobadh aníos isteach i gclár d'intinne, agus bí cinnte de nach féidir éisteacht le ceol gan suíomh, am agus comhthéacs an cheoil sin bheith ag imirt a sheanchleas féin ort.

Sa seinnteoir CD inniu againn, más ea, Cúinne an Ghiorria, sáralbam Choilm Mhic an Iomaire. Nach greannmhar anois go léiríonn sin an aois orm cheana, bí buíoch nach mbeidh aon trácht thíos ar vinyl.
Nós ársa in Éirinn ab ea é, aimsir an fhómhair, barraí gan bhaint a fhágáil i gcúinne amháin de pháirceanna ionas go mbeadh áit éigin ag an ngiorra le héalú chuici. Dúirt Ó Cadhain gur cúinne an ghiorria í an Ghaeltacht, is é sin, go bhfuil sí slán faoi láthair ón spealadóir; tá sí fágtha gan bhaint lena raibh inti. Ach faoiseamh sealadach amháin atá ann – tá sí go mór i mbaol a spealta. - Colm Mac an Iomaire, agallamh le Beo.ie

Seans nach é an t-albam is fearr ar bith é ach tá ceol Choilm Mhic an Iomaire tar éis léim orm as cúinne úd an ghiorria de mo bhuíochas ag tráthanna éagsúla den saol. Seans gurb é an t-albam is fearr liom, cé gur rídheacair bheith cinnte faoina leithéid. Tháinig trasna ar Cholm féin ar dtús nuair a thug faoi thionscnamh idirbhliana faoi cheoltóirí a d'fhreastail ar an meánscoil ar a raibh mé féin, lá eile ceol sí a shíothlaigh isteach i mo chluas agus mé i mbun mo mhúin i bportaloo ag an gcéad mhórfhéile cheoil dom agus ansin arís eile mé suite go teann i measc cairde ag mionghig i bpáirc agus sinn uile faoi gheasa. Suíomh, am agus comhthéacs.

Cé go samhlaítear Colm Mac an Iomaire leis na Frames is túisce, bhí lámh aige i mbunú Kíla agus is ceoltóir aonair aitheanta anois é a bhfuil dhá scothalbam eisithe aige. Albam é CAG a bhfuil scóip mhór ann, cé gur éasca ceapadh nach bhfuil an oiread sin ann toisc gur foinn ar fad é is gan aon fhocal canta ná ráite ann. Ar an gcuid is fearr níl ann ach Colm agus a fhidil agus an lúb-throitheán. Pedal taifeadta a ligeann dó giotaí éagsúla a thaifead agus a leagan anuas ar a chéile.

Sa rí-amhrán Bróga Gorma, tá sábhadóireacht is siar is aniar na fidle mar thús a chuireann drithlíní a bhfuil buairt agus anbhá iontu ort agus ansin é íseal mar a beadh dord ann ann le ceol compordach sócúil, ansin veidhleadóir chun tosaigh ár mealladh chun suain, ár mbréagadh, ciseal ar a chéile ag lúb-throitheán Choilm. Taifead giotaí beaga a athsheinnfear arís is arís, mar chúlra agus ansin chun tosaigh, 8 leibhéal den cheol fidle ann agus ansin iad a bhaint de réir a cheile. Na hamhráin leaththraidisiúnta agus leathchlaiseach in aon soicind amháin. Ansin arís blaiseadh de Kíla-chas anseo is ansiúd.

Mothaíonn an t-albam mar a bheadh barróg ann, seo leat isteach i ndomhan eile ar fad, leathchois ar thairseach na cruinne sí agus leathchois eile fréamhaithe ina bhfuil cloiste cheana againn. Tá brón agus macnas agus grá agus maithiúnas agus briseadh croí ann.

Ansin Aisling Eimear, le pianó agus damhsa an ghiotáir. Anseo is léir an mháistreacht atá bainte amach ag Mac an Iomaire agus é i mbun cumadóireachta do scannáin. Cloistear tonnta anseo, siar is aniar, idir ann is as, agus an ceol ag teacht chun buaice arís is arís. Cloisfear armóin a bhraitheann tú ar feadh soic iad a bheith leath ar eolas agat cheana ach nach gcuimhin leat trí dheatach na díchuimhne iad.

Tá an dara albam curtha amach ag Mac an Iomaire ó shin agus tugann sé meascán idir an dá cheann i láthair ina chuid gigeanna. Seans gur CAG a rugann an chraobh leis maidir le brónbhinneas an cheoil ann. Tumann tú i linn nótaí sonda ann agus ceolta sí agus suantraí.

Chonac Mac an Iomaire mar cheoltóir tacaíochta ag Damien Rice i nGairdiní Uíbh Eachach an samhradh seo caite. Suíomh gleoite agus slua séimh a thug cluas cheart le héisteacht don valsáil mheisciúil is don bhinneas is don doimhne ann. Oireann an ceol don fhiántas leis, é ag seinm ag an bPuball Gaeilge ag an bPicnic le scata de bhlianta chomh maith, ag meallann pótairí caillte agus meisceoirí strae gan deacracht cuma cén barr-chairtamhránaí a bhíonn ag seinm timpeall an chúinne uaidh.

Chonac den chéad uair é, tamall de bhlianta siar, tráth a raibh sé leis na Frames go díreach. Ar na gigeanna is fearr dá raibh mé ann riamh. Electric Picnic na Bliana 2005, bhí taispeántas iontach tugtha uathu ag banna Dance the Devil an oíche roimhe agus bhíos féin agus cara ag feamaíl thart ag fanacht ar na Pet Shop Boys. Sa phortaloo dom chuala glór sainiúil Glen Hansard is fidil bhinn Choilm i mbun múin dom. Gig leathrúnda ar Ardán an Chrainn Mhóir, Damien Rice, Rónán Ó Snodaigh agus maithe is móruaisle shaol an cheoil singersongwriter-úil in Éirinn. Fágadh muid ar deireadh le Glen ag tathant orainn amhrán Mic Christopher a cheol agus muid ag imeacht linn le nach mbeadh deireadh leis an ngig ach go n-imeodh sé linn. Rinneamar rud air agus tá sé fós liom.
An ghig is mo a thaitin liom riamh agus mé meallta as teach an asail ag ceol Mhic an Iomaire. Ní beag sin.

Is dóigh liom go raibh albaim na Frames ar na chéad albaim a cheannaíos. B' iad an chéad bhanna Éireannach a bhí cúl, dar liom. Fuair mé amach ar ball mar gheall ar an gcultúr a bhí ann an t-am sin, agus roimhe arís, go ndéanaidís buscáil le chéile agus cultúr an DIY go mór sa treis. Níor éirigh Mac an Iomaire as sin riamh agus thaifead sé féin cuid mhór de CAG é féin, agus é féin agus scata cairde leis ag seinm air.

Luann Colm a cheol bheith suite idir ceol Philip Glass agus ceol Planxty, ráiteas muiníneach a n-éiríonn leis a chruthú go hiomlán. Luann sé, leis, tionchar a athar as Conamara agus an cultúr ar fad a théann leis an méid sin agus a mháthair a chinntigh go raibh cur amach ar cheol clasaiceach aige.
Is cumadóireacht a thugann sé féin ar an bpróiseas, murab ionann agus an té a scríobhfadh ceol nó amhrán. Tá stíl ar leith aige, rud a bhaineann, mar a mhíníonn sé, leis an uirlis speisialta atá aige. Veidhlin chúig théad a ligeann dó ceol an viola a chur leis na rianta, a ligeann dó ceolfhoireann bheag aonair a chruthú nuair a nasctar é lena bhosca beag draíochta.

Is cosúil gur thug an t-albam seo cead dó imeacht le scód lena chuid cumadóireachta féin. Ní raibh sé ag freagairt do riachtanais an bhanna rac-cheoil ná do scannán faoi leith a thuilleadh, bhí cead a chinn aige tabhairt faoi pé rud ba mhian leis ann.

Agus is maith mar a éiríonn leis seo. I Neosfaidh An Aimsir cloistear téaduirlisí bríomhara ann, a chuirfidh ceol feannta na farraige i gcuimhne duit. Tugann Cuaichín Ghleann Neifín nótaí dorcha blasta dúinn, mar a bheadh caife ar an teanga agus sróil ar an gcluais, na nótaí ísle veilbhite ag spraoi in éineacht.

Ansin tá Cúirt Bhaile Nua amhrán a bhfuil blas i bhfad níos traidisiúnta air as contae Mhaigh Eo, amhrán grá tugtha inár láthair i mbealach neamhthraidisiúnta, a léiríonn an tógáil a fuair sé sa cheol traidisiúnta i dtús aimsire.

Tá a chuid oideachais sa cheol faighte aige in áiteanna éagsúla iomadúla, ó fhleánna go seisiúin bhuscála ar Shráid Ghrafton go tréigean Kíla do na Frames a bhí ag cleachtadh san fhoirgneamh céanna lá. Uaidh sin go na hardáin ollmhóra nuair a tháinig clú agus cáil ar na Frames, ansin an chumadóireacht don scáileán mar oide eile a leagann méar ar a chuid rianta ar fad anois.
Agus ní leasc leis léimt in airde ar an troitheán arís d'Osna An Sciath, ina bhfuil leibhéal thar leibhéal ag titim thar eas chugainn. An ceol mar atá scéal a bheatha mar cheoltóir, cisil éagsúla ann, chomh luath is ceann bainte agat go nochtann ceann eile chugat. Tá an cúinne gan spealadh fós, agus cloch bheag fátha sa charn anois ag Colm a chuireann tráth a spealta siar, chuile sheans. Déanaimis giorraithe macnas.



Tuesday, 26 January 2016

Súil ar NA GEILT I mBUN AN TÍ ó Comhar le DARACH Ó SCOLAÍ

Tá stíl éadrom greannmhar in úsáid ag Ó Scolaí anseo.

Ní haon ionadh gur leabhair chráifeacha na chead leabhair sa Ghaeilge, rachadh sé dian ort teacht ar theanga nárbh amhlaidh an scéal di. Tugann sé cuntas maith ar theacht chun cinn an leabhair agus ar Fhoras Feasa ar Éirinn.

Míníonn dúinn mar a bhfuair sé a ghairm le hoidhreacht óna athair. Tugann cuntas ar chlóchuradóireacht- a bhfuil deireadh ar fad leis i bhfirinne cé go bhfuil cúraimí eile anois ar an gclódóir. Deirtear linn go bhfuil an gnó ar fad athraithe as éadan le teacht na ríomhairí pearsanta. Labhraíonn ar fhoilsitheoireacht deisce agus tá cloch sa mhuincille aige do dhuine/theach foilsitheoireachta éigin agus deir nár fhoghlaim roinnt na scileanna a theastaigh ariamh. Is dócha gur ar Coiscéim atá sé ag caint.

Bunfhírinne na foilsitheoireachta Gaeilge, deir sé linn, go bhfuil sí ag brath ar chúnamh stáit agus cé go bhfuil seo fíor don chuid is mór, bheadh roinnt leabhar á bhfoilsiú murach sin. Deir sé gurb é is ról don eagarthóir srian a choinneáil ar an scríbhneoir. Is cinnte gur fíor dó.

Tugann scéilín beag grinn dúinn faoin léitheoir dílis a chuardaíonn leabhar Gaeilge i bhfíorchúl an tsiopa

" Agus dá gcuirfí an cheist ar an gcustaiméir ansin, cé dó atá an foilsitheoir ag foilsiú, don léitheoir nó don scribhneoir, scéal cinnte go mbeadh sé ar an tuairim láidir gur don scribhneoir a fhoilsitear cuid mhór de na leabhair Ghaeilge, agus ni bheadh sé i bhfad ó mharc."

Is dóigh liom nach bhfuil an ceart iomlán aige anseo. Tá drochleabhair ann cinnte, ach níltear á bhfoilsiu ar mhaithe an scríbhneora, ar mhaithe an fhoislitheora seans...

Deir sé nach ndeántar léirmheas ar rud ar bith, agus cé go bhfuil an léirmheastóireacht an-bhearnach is léir nach fíor don ráiteas róláidir seo. Tagaim leis nuair a thráchtann sé ar an bhfeabhas as pabhar a tháinig ar Comhar. Ní bhíodh ann ach iris aistí cúrsaí reatha ar feadh scaithimh.

Míníonn dúinn nár deineadh leirmheas ar thrí leabhar a chuir a chomhlacht amach
Fontenoy le Liam Mac Cóil. An Cléireach? aige féin agus Scéal Ghearóid larla le Máire Mhac an tSaoi. Na trí leabhar seo, is aisteach a chosúil atá. Ficsean stairiúil sách liteartha a bhfuil blas ar leith air é seo uile. Dá fhabhtaí leabhair Coiscéim bíonn eagsulacht mhór iontu.

Éiríonn le Leabhar Breac réimse níos cúinge a fhoilsiú, ach tá leabhair iontach agus éagsúlacht ina measca: úrscéalta grafacha, gach rud ag Seán Mac Mathúna.

Ní chuireann sé fiacail ann "Ach ní rún ar bith é go bhfuil foilsitheoirí áirithe ann a ďfhoilseodh rud ar bith ach é a bheith i nGaeilge."
Maidir le dioscúrsa an ghealtachais tugann An Snodach gealt air féin go hoscailte dóchasach. Tá Coiscéim tar éis míle leabhar a fhoilsiú, go leor ábhar ina measc nár foilsíodh aon leabhar i nGaeilge orthu cheana. An á dhéanamh don chraic atá se, nó don airgead, nó le teann mioscaise? Fágfad é sin fút féin a léitheoir dhil. Tá gá lena leithéid.

Cothú na léitheoireachta ceist eile, agus i bhfianaise roinnt comhráite agus alt na seachtaine seo caite ar an Irish Times, bheadh orm a rá go bhfuil Gaeilgeoirí ann nach léifeadh leabhar Gaeilge cuma cén caighdeán a bheadh air. Scéal thairis seans ach riachtanach a aithint.

Sunday, 17 January 2016

Dáinín

Ciallaíonn Ciara ciardhubh
Is iontach íonlondubh
Agus ardfhileata an-lách
Ríonfhile ri rí-bhardachd
Agseo adhmholadh a háilchrobh

Saturday, 26 December 2015

50 Baile Éireannach in aon Sceitse Amháin (Mar fhreagra ar sceitsí Foil, Arms & Hogg)

https://www.youtube.com/watch?v=cMfHVWW4joY



Conas An Mhí an coinne aréir leis an gcailín Maigh Nuad?

Bhí sí Meallach go leor, bhí Tóin re Gaoith álainn aici ach bhí sí an-Chill Mo Cheallóg.

Chuala mé go bhfuil Éadan Doire gránna uirthi!
Chuala mé go bhfuil sí Ceathrú Rua!

Fochla as. Bhí sí Tamhlacht.

Ard Mhaca tú í cheana? Chuala mé go raibh rud éigin Muileann gCearr léi!
Chuala mise go raibh boladh Baile Réisc uaithi!

Dún Laoghaire do Bhéal Feirste!

Céard a bhí ar Bun Cranncha agaibh?

Chuamar ag Baile an Ghóilín sa Phobal
Thosaigh mé ag ól An Naigín agus bhí An Pointe aici
Ansin bhí mé iomlán ar Dún na hEisce

Bhí an Claonadh sin ionat i gcónaí!

Thit mé ar An Lár agus sular thóg mé an chéad Chéim eile
Caitheadh amach mé gan Daingean Uí Chúis ar bith
bhí na Béal Átha na Sluaighe-te thart, tháinig na Dún na Séads,
agus thosaigh siad ag Mainistir na Búille mé. Ba bheag nár Caisleán an Bharraigh siad mé.

Ansin, bhí mé ag Ceapach Choinn go raibh an oíche Baile an Hartaigh
ach Sligeach mé isteach arís, bhuel chuaigh mé isteach An Durlas Éille.

Cill Cheannaigh mé cúpla deoch eile ansin agus bhíomar Baile Sonnáin go leor.

Ansin Rinneamar cúpla Cill Mhantáin sa bhialann Shíneach, agus Gob an Choire an duine. Ansin thosaigh sí ag tabhairt go leor Inis Córthaidh dom
dúirt sí Béal Átha Raghad abhaile leat.
Bhí sise ag iarraidh bheith i gCeannanas.
agus bhí an-iontas orm mar tá cónai uithi faoin Lios Tuathail
So Léim an Bhradáin mé in airde

Ya ar Trá Lí tú léi? Níor cheap mé go mbeadh mórán Creachmhaoil inti sa Leaba Chaillí?

Á Muicneach idir Dhá Sháile ceart a bhí inti!
Bhí sí chomh Sraith Salach sin!
agus an Cill Dara uair níos measa arís!

Cé mhéid Iúr Chinn Trá a ndearna sibh é?47

Aon, dó, trí, Ceatharlach nó níos mó?
D'Inis mé di, Binn Éadair an méid a bhí mé in ann
An Marcach a bhí inti

Caisleán Ghriaire?/Dháiríre?

Cill Dhéagláin! Yé!

Bhí orm léimt isteach i mo Bhaile an Mhóta le himeacht ón áit.

An bhfeicfidh tú An Caisleán Riabhach arís í?
Cluain Meala leat í?

Bhuel tá rud éigin níos Dún Búinne á lorg agam.

Béal an Átha, sin grá.

Aon rud maith ar an teilí?

Ceann le Maigh Arnaí Swartzenigger, Domhnach Batman Begins ag tosú anois.


(ábhar malartach eile; 
Táim chun dul go Mainistir na Féile ceoil éigin léi i rith an tsamhraidh

Bealach Féich air sin!

An tAonach fáth go ndúirt mé é

Ní raibh ach Mionlach eile ann

Cill Mo Bhí fearg an domhain orm

An Brú

Baile Hac
Baile Íomhair
Baile na Martra
Béal an Dá Chab
Béal Átha Grean
Bhí mé Béal Átha hÉis
déanta as Ros Cré na Cille
Mar a bheadh le Ros Comáin
ag bualadh an Dún Droma

Béal Tairbirt amach dom

Thursday, 24 December 2015

Ficsean eolaíochta i nGaeilge

Anseo toisc a laghad eolais atá ar an idirlíon ar an ábhar seo

Science Fiction and Fantasy in the Irish Language Philip O'Leary Associate Professor of English, Boston College, U.S.A.
In the brief preface to his novel Algoland (Dublin, 1947), Seán Mac Maoláin indicted his fellow writers of Irish for their timid failure to escape the confines of an outdated realism: 'I have asked many people why the Gaels don't write about any dreams, just about the things they do between morning and midnight—why they don't write about an occasional dream they have between midnight and day. And everyone has given me the same answer, namely, "Well, my friend, don't you know that the poor fellows must wait until that sort of thing is being done regularly in one of the world's major languages?" He then went on to boast of his own rather tentative boldness in attempting to break new ground: 'But I have never given in to that opinion, and I won't, for a little while at any rate.'[1] While Algoland itself does not, as we will see, stretch the imagination all that far, Mac Maoláin was right in his belief that it was one of the few novels or stories in Irish that tried to move beyond a pedestrian nineteenth-century realism.
His explanation for the failure of his colleagues to develop a sub-genre like science fiction in Irish is, however, unconvincing. Writers in many of "world's major languages"—including the English that virtually all writers of Irish could and did read—had been producing works of science fiction, some of them acknowledged classics, for well over half a century. Indeed the novel of which his own Algoland is the faintest of echoes, the American Edward Bellamy's Looking Backward 2000-1887, had been published as far back as 1888. Moreover, one of the earliest full-length translations into Irish was Tadhg Ó Donnchadha's version of Jules Verne's Le tour du monde en 80 jours, which ran in the Irish Weekly Independent from 30 November, 1912 to 1 November, 1913, and inspired one reader of An Claidheamh Soluis to write in 1915: "The Torna-Verne story took us round the world in Irish: 'twas the greatest relief from the cow at the well and the fairy in the fort . . ."[2]
Translation was certainly the means by which another major genre of popular fiction, the detective story, was successfully transplanted into Irish. From its foundation in 1926, the state's Gaelic publishing agency, An Gúm, offered a fair selection of translated mysteries, almost all from English. Thus we find, among others, Gaelic versions of A.E.W. Mason's At the Villa Rose (tr. Micheál Ó Gríobhtha, 1929), Wilkie Collins's The Moonstone (tr. Micheál Ó Gríobhtha, 1933), F.W. Croft's The Cask (tr. Diarmuid Ó Súilleabháin, 1934), E.C. Bentley's Trent's Last Case (tr. Seán Mac Maoláin, 1934), Arthur Conan Doyle's The Hound of the Baskervilles (tr. Nioclás Tóibín, 1935), and G.K. Chesterton's The Innocence of Father Brown (tr. Seán Ó Liatháin, 1938). Doubtless inspired at least in part by such translations, writers of Irish like Seoirse Mac Clúin, Micheál Ó Gríobhtha, Art Ó Riain, Ciarán Ua Nualláin, Seoirse Mac Liam, and Cathal O Sándair put their own sleuths to work on the mean streets of newly independent Dublin.
Irish writers with an interest in science fiction, on the other hand, found virtually no such models available through translation in their own language. Even interpreting "science fiction" quite broadly—as we will do throughout this essay—we find startlingly little interest in a kind of writing with proven appeal for a wide range of readers—in many ways precisely the kind of writing one would expect to have most excited those in charge at An Gúm, people never faulted for their elite standards in literature. The major works of science fiction translated into Irish since 1928 were: R.L. Stevenson's Dr. Jekyll and Mr. Hyde (tr. Feardorcha Ó Conaill, i.e. "Conall Cearnach," 1930), Bram Stoker's Dracula (tr. Seán Ó Cuirrín, 1933), H.G. Wells's The War of the Worlds (tr. León Ó Broin, 1935) and his The First Men in the Moon (tr. Micheál Ó Gríobhtha, 1938). Ó Donnchadha's version of Le tour du monde en 80 jours was published by An Gúm in book form in 1938. And if one wants, one could add, with even more of a stretch, H. Rider Haggard's She (tr. Niall Ó Domhnaill, 1933) and The Heart of the World (tr. Niall Johnny Ó Domhnaill, 1937).
I will suggest below possible explanations for this lack of Gaelic interest in a genre so popular elsewhere, but here it may be noted that in general Gaelic translators— and original writers—showed little interest in science of any kind. The only translation of a serious scientific work published by An Gúm in the first half of the twentieth century was Réim na Réalt, Liam Ó Rinn's version of Sir James Jeans's The Stars in their Courses (1949). Virtually all scientific publications in Irish since have been translated textbooks for primary and secondary schools.
Not surprisingly, then, original Gaelic works of science fiction are thin on the ground and thoroughly mediocre. Indeed in the first decades of the language revival before the creation of Saorstát Éireann (the Irish Free State), they were all but non-existent. The only possible exception—and its inclusion once again involves stretching the definition of science fiction to the breaking point—is Pádraig Ó Séaghdha's ("Conán Maol") 1911 novel Eoghan Paor, a work described by a contemporary critic as "a frankly sensational novel."[3] Eoghan Paor is really a blend of light escapist fiction and inchoate nationalist sentiment in which the world's richest man, the eponymous Eoghan Paor from Kerry, buys, populates, and fortifies all the hills of Ireland in preparation for a declaration of Irish independence.
There was a bit more creative activity in this area in the 1920s and 1930s, although once again what we have is disappointing when one considers that it was in these first two decades of political independence and native control of the educational system that Gaelic writers attempted to boldly go where their forebears had never gone before by cultivating virtually all forms and styles of writing—native and exotic, creative and scholarly, original and translated—to cater for what was believed would be a tide of new readers flowing from the schools. Still, some of what science fiction was written at this time is worth at least passing notice. For example, in his 1924 story "Na Néalladóirí" (The cloud watchers), Donn Piatt used the plot device of abduction by Martians to satirize contemporary debates about orthography and dialect within the language movement. Piatt has a UCD student taken off to Mars where his account of the real and manufactured complexities of the Irish language shock and intimidate a group of Martian linguists (An Reult, 1924). Seosamh Ó Torna's "Cheithre Bhuille an Chluig" (Four o'clock) (Bonaventura, Spring, 1938) has a more mundane setting. His protagonist returns to Dublin after a year in Africa to discover startling changes. There is now no crime, no vice, no deception or trickery, no smoking or drinking. The only tax inspectors are at work to insure that people do not overpay the government, and Mountjoy Jail has been turned into a monastery. There is, however, an underground movement of the erstwhile wealthy and powerful attempting to reintroduce immoral behavior for their own financial benefit. The gobsmacked narrator learns that the whole world is now similarly reformed, all being explained by a recent discovery that Einstein was wrong, that space is straight, not curved, and therefore people should be straight, not crooked. In the end all anticlimactically turns out to have been a dream, but Ó Torna's story, with its nicely detailed descriptions of the new Dublin, was a real exercise in the kind of alternate thinking that gives science fiction its special appeal.
Ó Torna created another genuine science fiction story in "Duinneall"—the word is a blend of "duine" (person) and "inneall" (machine) (Bonaventura, Spring, 1938)—the tale of a country boy who, having come to the city to work with machines, becomes increasingly mechanical himself: "As a result of his constant contact with every kind of machine, something I hardly dare mention happened. A damnable transformation happened in the man's heart and mind. His free will slipped away. His intelligence hardened. The talent for poetry ebbed and the light of faith and love that he had darkened. Mechanism overwhelmed the humanity in him. As the Gaelic (or human) qualities were submerged, the characteristics of the machine took their place. At last one could not believe he was either a person or a machine, but rather something in between."[4] And according to Ó Torna's narrator, speaking in the ominous days of 1938, this new hybrid was becoming ever more common: "The customs of your ancestors will be crushed under foot by fashionable Duinneall. Drama and music will be forbidden you by mechanical Duinneall. Statesman Duinneall will take away your freedom. The pick of the Duinnealls—Duinneall the Soldier—will take out your guts. And to make things even worse, Duinneall the Philosopher will not leave you your spiritual soul."[5]
Several Gaelic works of the time were set in the future, a plot device used to ponder possible future political developments at a time of considerable uncertainty in Ireland and the world. Thus "Marbhán" by "Conán" is a detective story set in the year 2000 and dealing with the efforts of an underground royalist conspiracy to overthrow the then established Irish-speaking, thirty-two county republic (Connacht Tribune, 25/3/33). Seán Ó Ciarghusa's 1925 play Díbeartaigh ó Shean-Shasana (Exiles from old England) takes place in 2025, when the Irish language has been so successfully restored that a group has been founded to try to revive English in Ireland. Brian Ó Nualláin ("Myles na gCopaleen") offered a characteristically comic take on this theme in "Díoghaltas ar Ghallaibh 'sa Bhliadhain 2032!" (Vengeance on the English in 2032!) where, in a now Irish-speaking Dublin, the narrator is able to dupe an English tourist into delivering an abusive tirade in Irish thinking he is just asking directions (Irish Press, 18/1/32).
Virtually none of these works is at all concerned with the fantasies of scientific or technological change—for better or worse—that is the stock-in-trade of so much popular science fiction. An exception here is the most original—and longest—Irish vision of the future written in the first decades of independence—or since for that matter. Art Ó Riain's novella An Tost (The Silence)(Dublin, 1927) is divided into five sections, set in 1914, 1916, 1921, 1938, and 1975. In the two sections set in what was then the future, the protagonist is the Irish government's Minister for Air Travel, to whose lot it falls to defend the nation against the combined threat of England and Japan, both eager to occupy the country for strategic purposes. In the period just before world-wide hostilities erupt, the Irish president declares neutrality, but Ireland is soon driven to ally itself with "the two Americas," a move that fails to stave off an invasion by the joint British-Japanese forces. After the occupation of the country and the torture of the heroic protagonist with a laser-like device, the nation is liberated by a joint Irish and American rescue operation flown in enormous American aircraft. Having survived to see the liberation, the protagonist dies from the torture he has suffered. Ó Riain's tale is noteworthy for, among other things, its depiction of the kind of futuristic devices fans of this genre might expect—the laser gun, the huge aircraft, and coin-operated pay radios on the streets.
High-tech gadgetry is central in Máiréad Ní Ghráda's Manannán (Dublin, 1940), a work that Éamonn Ó Ciosáin has correctly identified as "the first book of its sort, that is science fiction, written in Irish" (an chéad leabhar dá short a scríobhadh i nGaeilge, is é sin, ficsean eolaíochta).[6] (An Tost was published in a volume with seven of Ó Riain's short stories.) Apart from this claim to primacy, Manannán, a work designed for young readers, is, however, of little importance. Indeed Ní Ghráda, a competent writer of short stories and one of the most adventurous and accomplished Gaelic playwrights of her time or since, does not seem to have expended all that much imagination on a genre in which imagination is all. Inspired by an ancient Egyptian text, an Irish astronomer has discovered a nearby planet hitherto undetected behind a thick cloud of gas. He, his young son, and two colleagues—one a skilled pilot—take off for the planet in a propeller plane equipped with auxiliary rockets. Using the slingshot effect of the earth's gravity—the only touch of scientific sophistication in the book—they reach the planet, which they have named Manannán in honor of the Irish sea god. Conveniently enough, it has breathable air, a comfortable climate, edible food, potable water, and humanoid inhabitants with whom they quickly learn to converse. These people live within cities surrounded by electrical force fields to protect them from the hideous local monsters, the amphibious, shelled, tentacled, and simian faced Cráidhmí. With the aid of a giant robot they construct and manipulate from a control center in its head, the Irish manage to decimate the Cráidhmí, apparently untroubled by the fact that these beings they slaughter wholesale seem to have at least a rudimentary intelligence. The earthlings also save the local government from an attempt to overthrow it using a huge subterranean machine designed to erupt out of the earth and subsequently lead a coup in the city.
The most interesting aspect of Ní Ghráda's story does not, however, depend on either slimy monsters or shiny machines, but rather on a theme of genuine contemporary relevance. The local chief magistrate, whom the Irish at first believe to be a benevolent figure, turns out to be a ruthless dictator who tortures those he suspects, inflicts a dreadful death-in-life form of mind control on his real and imagined enemies, and gases those of his own people he thinks are too favorably impressed with the accomplishments of the Irish visitors. Above all, he hopes to convince or compel those visitors to build him a whole fleet of killer robots so that he can take over the whole planet. The earthlings escape home, having learned a valuable lesson about dictators and their ability to manipulate the fears of their people for their own power. Safe on Irish soil, the astronomer whose discovery set the whole adventure in motion draws a moral few at the time on this planet could have questioned: "Thank God we are in a country over which there is neither head-ruler or dictator . . . They are worse than the Cráidhmí themselves."[7]
In Algoland (Dublin, 1947), Seán Mac Maoláin pretty much removes all suspense by telling us in the very first sentence that everything that happens in the book is a dream: not even all that intriguing a dream. The Algolanders do have a range of labor-saving devices, but most of them are far less impressive than ones we all have seen since waking up this morning. For example, their most important citizens—and all their soldiers—travel about with maneuverable parachute-like devices. They live in mobile homes which they park anywhere they find a designated space in their city, which is located underground and protected by a compass-jamming device for security reasons. The city is also equipped with artificial sunshine, rain and moving sidewalks. The citizens use automatic showers that function like giant washing machines, eat dehydrated and re-constituted food, move around on personal motorized skates—boards for the elderly—and get their money from rudimentary ATMs. Nor does Mac Maoláin show more ambition in his depiction of the social customs of the Algolanders. They are Christians who speak a form of Latin, are obsessed with fashion—fat is in at the moment—love gambling on anything, including chicken races, sue at the drop of a hat—and the frequent exchange of hats is an important ritual for them. They also spoil their children and are addicted to the movies. Among the more interesting aspects of their society are their restriction of military service with its attendant parachutes to children, who enjoy such things; their reservation of university education to those over 50, who can appreciate it; and their insistence that only those who have proved they can heal themselves are fit to be physicians. This last rule leads would-be doctors to infect themselves with all kinds of diseases to prove their abilities. More disturbing is the Algolanders' equipping of every citizen with a lie-detecting device to monitor possible criminal behavior. The tapes in these devices are checked regularly and appropriate penalties assessed. Enriched by exports of natural beauty products abundant in the country, the state provides a decent standard of living for all citizens, many of whom continue to work to support their gambling habit, a habit that has impoverished more than a few. In effect, it is difficult to see what the point of this book is. The Algolanders had little to teach Mac Maoláin's contemporaries and their gadgets just aren't that much fun. Mac Maoláin returned to Algoland in Na hOileáin Séanmhara (The Happy Islands) (Dublin, 1953), but that, apart from its concern about nuclear destruction, this novel is pretty much just more of the uninspired same.
Not surprisingly, the next Gaelic writer to attempt this genre was Cathal Ó Sándair, whose productivity and sales figures will almost certainly never be matched by any other writer of Irish. In the 1940s Ó Sándair began the task of providing readers of Irish with all of the popular genres then available in other languages. His most famous creation was his detective Réics Carló, who himself on occasion had to deal with fiendish futuristic devices and even went to the moon on one caper. But Ó Sándair also wrote westerns, pirate stories, and boarding school adventures. His science-fiction hero was An Captaen Spéirling, who first appeared in 1960 in An Captaen Spéirling agus an Phláinéad do Phléasc (Captaen Spéirling and the planet that exploded). The four Captaen Spéirling adventures that were published in 1960 and 1961 were meant to be simple potboilers for the young, but they are not without interest, not least because they are so thoroughly in the mainstream of the genre at the time. To get an idea of Ó Sándair's approach we can focus here on An Captaen Spéirling, Spás-Phíolóta (Captaen Spéirling, Space-pilot) (Dublin, 1961). The story is set in 2000, when the earth's most precious resource, uranium, is running out and war for what remains is imminent. An Irish scientist has, however, determined that there is an abundant supply on the moon. The Irish government benevolently decides to fund a mission to prove his theory and then secure and distribute the uranium to all countries on earth in need of it. Unlike Ní Ghráda's adventurers, Ó Sándair's astronauts travel in a real rocket built and launched on the Curragh of Kildare. On the moon they discover a humanoid civilization whose members still bear the disfiguring scars of their own nuclear holocaust. The Irish manage to overcome their suspicions, win their trust, and acquire a huge supply of uranium on condition that it never be used to make weapons. More importantly, the moon people share with their new friends their own greatest technological advance, "so-ghaethe" (good rays), energy beams that immediately neutralize feelings of aggression and cause an overwhelming desire to cooperate. Needless to say, when the astronauts return to Ireland, their government arranges for these rays to be made available through the UN to every country on earth.
Ó Riain, Ní Ghráda, and Ó Sándair have had few successors in this genre. Indeed the only full-length science fiction novel to appear in the last forty years is Micheál Ó Brolacháin's Pax Dei (Dublin, 1985), an off-the-rack Orwellian vision of future dictatorship and degradation. There are, it seems to me, several main reasons for the failure of Gaelic to develop this genre, a genre that moreover offered a promising way out of the still unresolved dilemma of how to write realistic literature in Irish about a world in which that language is little spoken. One explanation for lack of Gaelic interest in science fiction is lack of Gaelic, indeed Irish, interest in science itself. When the language movement began, Irish education rigidly adhered to the conventional curriculum then in place in England, a curriculum that placed maximum emphasis on the classics and the humanities as then understood. National independence only copper fastened this bias by adding Irish as a, if not the, major subject in Irish schools, leaving little room for science education even if there had been an interest. On a more ideological level, science fiction could lead young, and not so young, minds into areas of speculation uncomfortable or worse for those reared in the doctrinaire Catholic religious climate that predominated in Ireland until not all that long ago, a climate that found terrestrial evolution, much less the possibility of very different kinds of life elsewhere, troubling if not inconceivable. And if the traditionally devout may once have found science fiction potentially sinful, more recent Gaelic authors, eager to produce Literature with a capital L, seem to have found it silly. At any rate few literatures in the world today could be so top-heavy in their concentration on the serious and experimental over the light and accessible. As Alan Titley pointed out more than 20 years ago, Irish literature needs a lot more of what he called 'junk' of all kinds if it is to capture and hold readers.
Lest this paper end too pessimistically, we should, however, note that if science fiction in the strict sense has not played any meaningful role in modern Irish literature, several of the most talented writers of the language have explored the possibilities of fantasy either whimsical or Kafkaesque and of what we may call Gaelic magical realism. One thinks here of Máirtín Ó Cadhain's stories "Cé Acu?" (Which one?) (1967) or "Ag Déanamh Páipéir," (Making paper) (1977) Diarmuid Ó Súilleabhain's novels Maeldúin (1972) or Aistear (Voyage) (1983) and many of the stories in Micheál Ó Conghaile's collections An Fear a Phléasc (The man who exploded) (1997) and An Fear nach nDéanann Gáire (The man who does not laugh) (2003) and in Pádraig Ó Siadhail's Na Seacht gCineál Meisce (The seven kinds of drunkenness) (2001). In addition, genuine science fiction elements plays a role in two of the most imaginative Gaelic novels of the last two decades, Séamas Mac Annaidh's Cuaifeach Mo Londubh Buí (The whirlwind of my yellow blackbird) (1983), in which brain transplants feature, and Tomás Mac Síomóin's Ag Altóir an Diabhail (2003), where contemporary Ireland's cultural identity crisis is mirrored by the entirely unreliable narrator's obsession with a lifelike robotic sex partner with interchangeable heads—he opts for Hilary Clinton and Mary Robinson. One can give up a lot of slimy aliens in exchange for Mac Annaidh's bringing together of Patrick Pearse and Father Dinneen at a punk dance in Enniskillen, or Mac Síomóin's picture of a frustrated school teacher trying unsuccessfully to put together his new life partner from the ungrammatical English-language instruction manual compiled by a Japanese employee of Marital Electronics Ltd.
This paper was originally presented as part of the "Celtic Science Fiction and Fantasy" session organised by the Discussion Group on Celtic Languages and Literatures at the Modern Language Association Annual Meeting, Philadelphia, USA, 2004.
References
[1] Is iomdha duine ar fhiafruigh mé de caidé an fáth nach scríobhann na Gaedhil brionglóidí ar bith ach na rudaí a ghní siad idir maidin agus meadhon oidhche - caidé an fáth nach scríobhann siad corr-bhrionglóid dá ndéan siad idir meadhon oidhche agus lá. Agus b'ionann freagra a thug gach duine orm .i. 'Óró, a dhuine chléibh, nach bhfuil a fhios agat go gcaithfidh na créatúir fanacht nó go mbidh a leithéid dhá dhéanamh go coitcheanta i gceann éigin de mhórtheangthacha an domhain?' . . . Ach níor ghéill mé do'n bharamhail sin ariamh, agus ní ghéillfidh - go fóill beag, ar scor ar bith.
[2] 'K. M'S.,' 'Torna's Translation of "Round the World,"' An Claidheamh Soluis, 25 September, 1915.
[3] 'In the Gaelic World,' Weekly Freeman, National Press and Irish Agriculturist, 10 February, 1912.
[4] De thoradh a shíor-thadhaill le hiolsadhas inneall do thárla rud gur ar éigin leómhfad a luadh. Thárla claochlódh damanta istigh i gcroidhe agus in aigne an fhir. Do théaltuigh a thoil. Do chalcuigh a mheabhar chin. Do thráigh féith na filidheachta agus do dhoirchigh solas an chreidimh agus an ghrádha aige. Fuair an meicneachas treise ar an ndaonnacht aige. Do réir mar chuaidh a thréithe Gaedhil i mbádhadh connacthas airdheanna an innill 'na n-ionad. 'Sa deire níor chreidte go raibh sé 'na dhuine ná 'na inneall ach idir a bheith eatorra.
[5] Brúighfear nosa bhur sinnsear fé chois ag Duinneall na bhfaisean. Crosfar dráma agus ceol oraibh ag Duinneall an tSoin-mheaisín. Bainfidh Duinneall Státaire bhur saoirse dhibh. Bainfidh scoith na nDuinneall — Duinneall Saighdiúir — bhur mbaill bheathadh dhíbh. Agus mar bhárr donais ní fhágfaidh Duinneall Feallsamh bhur n-anam spioradálta agaibh.
[6] Éamonn Ó Ciosáin, 'Máiréad Ní Ghráda agus a Saothar Liteartha' (Máiréad Ní Ghráda and her literary work) in Máiréad Ní Ghráda, An Triail / Breithiúnas (Dublin, 1978, p. 179).
[7] A bhuidhe le Dia sinn a bheith i dtír ná fuil Ard-Mháighistir ná Deachtóir uirthe . . . Is measa iad-san ná na Cráidhmí féin.

Foinse[edit source]